Woltjer oefende ook op een andere manier invloed uit op de vaderlandse (kerk)geschiedenis. Als instigator en voorzitter van de befaamde Werkgroep Zestiende Eeuw aan zijn universiteit, bood hij in de loop der jaren enige honderden promovendi een platform om hun onderzoeksresultaten te presenteren en ter discussie te stellen onder vakgenoten. Met zijn zachte stem en beminnelijke uitstraling wist hij niettemin de scherpste vragen op de jonge onderzoekers af te vuren en ze te confronteren met  vlijmscherpe inzichten. Als geen ander kon hij de zestiende eeuw ‘lezen’; alsof hij er zelf bij was geweest. Ook voor de auteur dezes en zijn co-promovendus Ton Wouters was Woltjers werkgroep een ideale biotoop om onderzoeksresultaten over de kerkgeschiedenis te toetsen en daarmee voor deze ambtenaren een navelstreng met de academische wereld. Woltjer hielp ons zelfs aan een titel voor ons proefschrift: Nieuw en Ongezien, gebaseerd op een door Woltjer gebruikt citaat uit de Delftse kerkenraadsacta (“Een nieuw ende ongesien dingh”).

Hoewel een groot kenner van de zestiende eeuw, voelde Woltjer ook een grote betrokkenheid bij de contemporaine geschiedenis. Omdat hij van mening was dat de universiteiten een goed handboek voor de moderne tijd ontbeerden, schreef hij zelf een overzichtelijk werk over de geschiedenis van de twintigste eeuw. Aan het eind van zijn leven wist hij daarna nog de tijd en de energie te vinden om zijn visie op de zestiende-eeuwse Nederlandse geschiedenis, de tijd van de Opstand, vast te leggen in een boek. Zijn bescheidenheid weerhield hem ervan het manuscript voor publicatie aan vakgenoten voor te leggen. Bij verschijning bleek het werk helaas incompleet en de nodige slordigheden te bevatten. Vrienden van Woltjer zorgden er toen voor dat dit boek door de uitgever werd teruggehaald en vervolmaakt. Een jaar voor zijn overlijden kon op deze wijze toch nog een waardig sluitstuk toegevoegd worden aan het levensoeuvre van deze invloedrijke en beminnelijke historicus.

Gouda is een van de eerste steden in de Noordelijke Nederlanden, waar men begon met het drukken van boeken. Het Gouds Boek&Drukkers Gilde wil de grote cultuurhistorische rol die de Goudse drukkers, alsmede de schrijvers en dichters van de door hen gedrukte boeken (Erasmus, Coornhert, Leo Vroman etc.) in Holland en de rest van de wereld hebben gespeeld, laten herleven.

Op 24 mei 1477 drukte de belangrijkste drukker uit die tijd, Gheraert Leeu, zijn eerste boek in Gouda. De verspreiding van kennis was niet langer voorbehouden aan monniken die eeuwenlang handgeschreven manuscripten t.b.v. een kleine elite hadden verspreid. Het drukkershek was van de dam en vele grote en kleine Goudse boekdrukkers zouden volgen. En: de vraag van deze tijd, gaat het e-book de drukkerskunst definitief naar de achtergrond verwijzen?

Het hart van het Gilde wordt gevormd door een aantal actieve vrijwiligers (rondom de oprichters Cees Vermeulen, Pim Bolsterlee en Hans Walthie). Hieromheen heeft zich inmiddels al een netwerk aan medeliefhebbers, instellingen en sympathisanten gevormd. Goudanet (dé toegangspoort tot cultuurhistorisch Gouda) vervult een spilfunctie in de activiteiten van het Gilde en dient als informatiebron. Daarnaast worden andere (digitale) media als ook fysieke activiteiten (bijvoorbeeld museum-exposities, stadswandelingen, stamtafelbijeenkomsten, lezingen, etc.) ingezet.

Meer weten over Goudse drukkers en –boeken? Raadpleeg het Goudanetdossier Gouda Boekenstad

Met de afronding van haar letterenstudie sluit ook Anouk naadloos aan bij een inmiddels stevige familietraditie, echter niet zonder daar een eigen artistieke klankkleur aan te verbinden. Als singer-songwriter heeft ze al veelvuldig laten zien dat bij haar niet zozeer de historische vonk is overgeslagen, maar de muzikale.

De volgende afleveringen zagen tot op heden het licht:

2006
1. Een gewilde Goudse emblematabun­del p. 20–23.
2. Almanak of leu­gen­zak? p. 37–40.
3. Eras­mus op de drukpers in Gouda p. 183–185.
2007
4. Goudse Glazenu­it­leg­gers van papier p. 15–19.
5. Een drie eeuwen oude walvis p.57–62.
2008
6. Een nep-gezant van de Chi­nese Keizer in Gouda, p. 114–115.
7. De kraamkamer van Eras­mus (of toch niet?), p. 139–140.
2009
8. Goudse bij­bel met een lange voorgeschiede­nis, p. 12–18.
9.  De kort­stondige glo­rie van een Goudse schoolmeester en zijn Toet-Steen van de wereldt (1687), p. 63–66. 
10.  Goudse ‘her­rin­ner­in­gen’ van Huib­ert Grif­fioen; een bijna ver­geten his­torische bron, p.103–109 
11.  Katholieke vreugde en Waalse pijn bij ver­lies Gasthuiskapel, p.147–150 (+ errata in Tidinge28 (2010) 42).
2010
12. Achter de tralies, p. 29–31.
13. Op de bres voor Hess, p. 62–71.
2011
14. Unieke gek­leurde nieuw­jaarskaart uit 1791, p. 22–25
15. Goudse remon­stran­ten in beeld: van zegekar tot mestkar, 92–101
2012
16. Dirck Doncker in het licht gezet.

Tijdens de presentatie van mijn biografie van Pibo bij de Fryske Akademy in Leeuwarden, in november 2003, wist Onno (op de foto in het midden) echter mij toch nog te verrassen met een kleine nieuwe vondst, waaruit bleek dat mijn Friese held ook nog een tijdlang in Kollum had gewoond. Hij zette daarmee mijn verhaal niet op zijn kop, maar afgaand op de kleine glimlach die hij liet zien schiep hij er een stil genoegen in – hij was geen man van veel woorden – te laten zien wie de echte kenner van de Friese archieven was.

Bij dezelfde gelegenheid zorgde hij er ook op een andere manier voor dat het boek over Pibo niet definitief gesloten kon worden. Met zijn interpretatie van de gebeurtenissen in 1578 en de rol van Pibo en van de grietman van Utingeradeel, Feicke Tetmans, nam hij nadrukkelijk stelling tegen mijn interpretatie, waarmee weer werd aangetoond dat geschiedenis een discussie is zonder eind. (zie onder lezingen)

Het leven van Onno Hellinga kende wel een eind, maar dat kwam helaas veel te ontijdig. De troost, zoals zijn naasten dit hebben geformuleerd in de rouwadvertentie, blijft daarom schraal, hoe fraai ook verwoord: “No makket hysels diel út fan it ferline, dat him syn hiele libben dwaande holden hat”.

Als aandenken aan deze bijzondere archiefman en historicus heeft zijn zus Anneke Hellinga een fraai boekje samengesteld, onder de titel ‘t Hat west, it is; it stiet biskreaun. Onno Hellinga 1960–2011. Hierin is naast persoonlijke verhalen ook het volgens collega en vriend Wiebe Bergsma beste artikel van Onno is afgedrukt, over de zestiende-eeuwse Friese grietman Feicke Tetmans uit Oldeboorn. Ook is een publicatielijst van Onno Hellinga opgenomen.

Zijn manuscript over de Goudse kerkzaken was zijn hoofdwerk en bedoeld als verweerschrift. Toch werd het na afronding in 1712 nooit in druk uitgegeven. Dat gebeurde wel met een bijpro-duct van zijn noeste navorsingen. Twee jaar later, nog net voor zijn dood op 6 mei 1714, verscheen van zijn hand de eerste Goudse stadsgeschiedenis. Het kerkconflict van zijn dagen moest hij daarbij noodgedwongen buiten beschouwing laten, evenals de meeste lotgevallen van zijn geloofsgenoten na de Reformatie, aangezien hij overheidscensuur moest vermijden in een tijd dat de gereformeerde kerk de enig officieel door de overheid toegelaten en bevoorrechte kerk was en de katholieken naar het achtererf verbannen waren.

In de vorige eeuw zijn eerste voorzichtige pogingen gedaan om de Goudse kerkzaken van Walvis alsnog in druk te laten verschijnen. Een oud-katholieke parochiaan, de historicus drs. J.H. Smit,  begon met een transcriptie, maar zijn werk bleef verre van voltooid. Daarna gold het manuscript een tijdlang als vermist, tot het in de jaren ’ 90 weer opdook in het archief van de Oud-Katholieke Kerk in Amersfoort. De over twee boekbanden verdeelde aantekeningen van Walvis keerden daarna weer naar Gouda terug, waar Jan Hallebeek en Martien Parmentier de idee opvatten om een nieuwe poging tot transcriptie te ondernemen. Voor die enorme klus zochten zij ondersteuning, die zij vonden in de Goudse kerkhistoricus Paul Abels en Dick Schoon, inmiddels Oud-Katholieke bisschop van Haarlem. Parmentier moest helaas door ziekte afhaken, terwijl Hallebeek en Schoon door nieuwe werkzaamheden ook minder tijd overhielden voor het project. Een besluit om de voor Gouda relevante Latijnse passages te vertalen in hedendaags Nederlands zorgde voor nieuwe vertraging.

Toch lijkt voltooiing van het Walvis-project nu zeer dichtbij. Met hulp van Aviva Boissevain, Steven Leefers en Gerben Schooneveldt van het Nederlands Genootschap voor Paleografie zijn de laatste ‘plukjes’  Latijn vertaald. Nu dit werk gereed is, wordt het geheel persklaar gemaakt worden. De inleiding en alle bijlagen zijn immers ook al gereed. Vandaar dat alle betrokkenen nu voorzichtig de hoop beginnen te koesteren dat de katholieke Walvis nog precies in dit driehonderdste kroonjaar gepresenteerd kan worden (wordt vervolgd)

Mijn eerste ontmoeting met Ten Boom, een voormalig predikant in de Nederlandse Hervormde Kerk die zich later specialiseerde in het vak van archivaris en chartermeester werd in Rotterdam, vond plaats in 1987. In zijn statige woning aan de Spoorsingel in Rotterdam, legde hij toen net de laatste hand aan zijn proefschrift over de Reformatie in Rotterdam. Samen met mijn co-promovendus Ton Wouters zocht ik hem toen op om ideeën op te doen voor ons eigen onderzoek naar de Reformatie in het nabijgelegen Delft en Delfland. Van meet af aan maakte hij indruk op ons door zijn rustige uitstraling en zijn beschaafde maar zeer gepassioneerde manier van spreken over ons vak.

Twee jaar later raakte ik betrokken bij een initiatief dat Ten Boom samen met een andere archivaris, Jan van Booma, nam tot oprichting van een Vereniging voor Nederlandse Kerkgeschiedenis (VNK). Dergelijke niet-confessioneel gebonden verenigingen bestonden al in veel Duitse ‘länder’ en de Duits ‘angehauchte’ Van Booma vond het de hoogste tijd dat er een Nederlandse equivalent zou komen. Waar hij de diplomatieke gaven ontbeerde om dit project succesvol vond de grond te tillen, wist hij in Henk ten Boom een medestander te vinden die dat wel voor elkaar wist te brengen. Op 22 april 1989 vond de oprichtingsvergadering plaats in de Goudse Sint-Janskerk, in aanwezigheid van 220 kerkhistorisch geïnteresseerden. Binnen het bestuur dat toen aantrad was het voor iedereen vanzelfsprekend, dat Ten Boom de eerste voorzitter zou worden.

Henk ten Boom (r.) en Jan van Booma (l.), initiatiefnemers tot de oprichting van de VNK, tijdens een promotiediner in 1994. In het midden Henks vrouw Joke Ten Boom-Spijkerboer.

Op de voor hem kenmerkende charmante wijze wist Henk ten Boom de VNK in de eerste jaren van haar bestaan een geheel eigen plek te geven in het (kerk)historische veld. Op kerkhistorische dagen in ondermeer Groningen en Middelburg wist hij tal van liefhebbers van de Nederlandse kerkgeschiedenis te interesseren voor de vereniging en onder zijn leiding verschenen enkele fraaie artikelenbundels. Ook kreeg de vereniging een eigen blad, waarin Ten Boom zich eveneens roerde, bijvoorbeeld met bijdragen aan een fundamentele discussie over het bestaansrecht van kerkgeschiedenis als aparte discipline.

Ten Boom nam geen afscheid van het bestuur zonder te zorgen voor een uitstekende opvolger, die hij vond in de doopsgezinde prof.dr. Sjouke Voolstra. Het bestuur dankte hem voor al zijn inspanningen met het erelidmaatschap van de vereniging. Ook nadien bleef hij altijd zeer betrokken bij het wel en wee van de VNK. Hij was een vaste bezoeker van congressen en vergaderingen van de vereniging en publiceerde van tijd tot tijd nog kleine pareltjes van zijn kerkhistorisch onderzoek in het verenigingsblad. Ik denk met dankbaarheid terug aan onze samenwerking en goede contacten en zal hem zeer missen bij VNK-activiteiten.