Zijn vakmanschap bracht D.A. Flentrop eind jaren vijftig ook naar Gouda. Daar restaureerde hij in 1959–1960 het Moreau-orgel. Dat hij zich daarbij goed documenteerde mag blijken uit een recente veiling bij Bubb Kuyper in Haarlem. Daar werd een zeldzaam exemplaar verkocht van een door Johannes vander Klos in 1774 te Gouda gedrukte orgelbeschrijving van de beroemdste organist uit de Goudse geschiedenis, Joachim Hess:

Dispositiën der merkwaardigste Kerk-orgelen,
welken in de zeven Verëenigde Provincien
als mede in Duytsland en Elders aangetroffen worden.
Benevens eene beschryving van het Nieuw en Uitmuntend Orgel
in de St. Jans kerk te Gouda. Dienende tot een Vervolg op de
Luister van het Orgel.
Door Joachim Hess, Organist en Klokkenist te Gouda.
Te Gouda, by Johannes vander Klos,
Stads-Drukker, 1774, [vi]+200p.

Uit de eigendomsinschrijving op het schutblad van dit exemplaar blijkt, dat het boekje in het bezit is geweest van genoemde D.A. Flentrop. Als speciale bijlage van zijn beschrijving van alle belangrijke orgels in de Noordelijke-Nederlanden en Duitsland — Hess was nu eenmaal van Duitse afkomst — is aan het boekje ook een dertien pagina’s tellende beschrijving van het Moreau-orgel toegevoegd. Ongetwijfeld heeft de orgelbouwer hier dankbaar gebruik van gemaakt bij zijn restauratiewerk.

[Zie over de beroemde Goudse organist en stadsbeiaardier Joachim Hess mijn Goudana-artikel uit de Tidinge van die Goude onder het kopje Publicaties/Artikelen http://www.paulabels.nl/2013/05/op-de-bres-voor-hess/

Het IJzeren Gordijn is nu alweer bijna een kwart eeuw geleden naar beneden gehaald en de Oost-Europeanen hebben met horten en stoten het kapitalisme en de democratie omarmd. Maar hoe is het ondertussen gesteld met onze eigen democratie en kritische pers. Beiden hebben elkaar nodig, zoals een man en een vrouw om vruchtbare resultaten te bereiken. Toch heeft er een ware kaalslag plaatsgevonden in het Nederlandse medialandschap, waardoor politici en kiezers dolend hun weg zoeken, vol met onbeantwoorde vragen en twijfels. Nergens is het wegvallen van de kritische pers zo voelbaar als op regionaal en lokaal niveau.

Waar vanaf de negentiende eeuw elke stad of gewest van enige omvang in Nederland ten minste een kritisch dagblad kende, zo niet meerdere concurrerende bladen, mag men tegenwoordig al blij zijn dat er een krant verschijnt die braaf verslag doet van verjaardagen van honderdjarigen, schapen met vijf poten of hondenpoep. Van kritische lokale of regionale journalistiek is — enkele uitzonderingen daargelaten — nauwelijks meer sprake. Maar het kan nog erger. De gratis Huis-aan-Huisbladen, ooit vooral bedoeld als advertentieblaadjes, zijn door veel lokale politici en bestuurders omarmd om kritiekloos hun agitprop te bedrijven. Feitelijk kopen zij gewoon pagina’s om zich onweersproken tot de burger te richten en hen ervan te overtuigen dat alles op rolletjes loopt. Kritische geluiden zijn in geen velden of wegen te vinden.

Zo is er in deze regio “De Krant van Gouda. Wekelijks nieuws uit Gouda, Waddinxveen, Bodegraven, Reeuwijk en omstreken”, zoals de kop meldt. Het is een ‘goednieuwsblad’, waarin bestuurders en ambtenaren schaamteloos hun eenzijdige verhaal kunnen doen. Nergens hoor en wederhoor, nergens een kritische noot. Eerder werd zo bijvoorbeeld het nieuwe Goudse zwembad en het Huis van de Stad aan de man gebracht, zonder dat de vele tegengeluiden vanuit de bevolking aan bod kwamen. Nu is het weer de nieuwe bibliotheek in een oude Chocoladefabriek, die ten koste gaat van de oude huisvesting in het oude Weeshuiscomplex in de stad dat verkocht gaat worden (zie hieronder). Directrice Nan van Schendelen krijgt keer op keer de gelegenheid dit omstreden plan aan de man te brengen. Tegengeluiden worden niet geplaatst.

Wat zullen ze lachen in de voormalige DDR over zo’n Neues Gouda!

Hoofdpersonen bij de heropening van het schipperswachtlokaal: op de achtergrond uitbater Dick Winkelman, in het midden burgemeester Schoenmaker met Paul Abels. Op de voorgrond Dirck Crabeth en de moeder van Erasmus, die op geheel eigen wijze het feest luister bijzetten met hun aanwezigheid.

De openingshandeling van de Goudse burgemeester werd voorafgegaan door een korte historische introductie, verzorgd door schrijver dezes, waarin een stevig pleidooi verpakt

(Foto’s: Christa Abels)

zat om het havenfront weer te laten opbloeien, een halve nadat Gouda de Hollandse IJssel — haar levensader — min of meer de rug toekeerde. Zoals een zware crisis — oorlog en economische teruggang als gevolg van de opstand tegen Spanje — ooit werd aangegrepen om de krappe vaarroute door de binnenstad van Gouda met behulp van de Mallegatssluis te verleggen naar de Turfsingel, zo zou in de huidige crisis een impuls gegeven moeten worden aan het revitaliseren van het Goudse havenfront. Gouda heeft toeristisch goud in handen, als het zou durven investeren in dit historisch unieke stukje Gouda. Ondernemer Dick Winkelman heeft het lef hiervoor in elk geval getoond en verdient dan ook alle steun.

Het bijzondere karakter van het Goudse havengebied werd daarna op fraaie wijze bezongen in een speciaal voor deze gelegenheid geschreven lied, dat gecomponeerd en ten gehore werd gebracht door de Goudse zangeres Desiree Coumans.

Paul H.A.M. Abels

De Goudse canon staat nog maar net op het internet en nu al is duidelijk dat op deze lijst in elk geval één belangrijke Gouwenaar ontbreekt. Met zijn persoon zou ook een nieuw venster geopend kunnen worden op de muziek, een thema dat in de canon nu nog vrijwel volledig ontbreekt. De man die Gouda muzikaal op de kaart heeft gezet en alle eer daarvoor toekomt, is de achttiende-eeuwse organist en klokkenist Joachim Hess (1732–1819). Deze stadsmuzikant verdient bovendien ook een plek in deze Goudana-rubriek, aangezien hij verschillende boekwerken heeft geschreven over orgels en carillons, die tot op de dag van vandaag worden herdrukt en gelezen. Dat hij relatief onbekend is gebleven in deze stad, is voor een deel te wijten aan het specialistische karakter van zijn geschriften.[1] Maar ook zijn sobere levensstijl, die voortkwam uit zijn keuze voor een sektarisch kerkgenootschap, droeg niet bepaald bij aan zijn roem. Hij wekte daarmee argwaan en plaatste zich op die manier kerkelijk en maatschappelijk enigszins buiten de Goudse elite van zijn dagen Toch werd zijn spel in brede kring gewaardeerd, zozeer zelfs, dat het stadsbestuur bereid was diep in de buidel te tasten om hem voor de stad te behouden. In deze aflevering van Goudana zal nader ingegaan worden op zijn levensloop, zijn bijzondere religieuze achtergrond en zijn geschriften.

Afkomst

Joachim Hess was geen Gouwenaar van geboorte, maar heeft er wel het grootste deel van zijn lange leven gewoond. Zoals zijn naam al doet vermoeden, was hij niet van Nederlandse origine, maar telg uit een Duits geslacht. Zijn vader, Johann Ludwig Hess, was afkomstig uit het Duitse Grünstad in de Palts. Toen deze regio geteisterd werd door de (negenjarige) oorlog, zocht de familie een veilig heenkomen in de Nederlanden.  Zij streek eind zeventiende eeuw neer in Leeuwarden, waar Johann Ludwig het ambacht van kleermaker leerde en in 1740 zelfs een eigen bedrijf kon beginnen. Zoals de meeste Duitsers was hij de lutherse religie toegedaan en in de kring van lutheranen vond hij ook zijn toekomstige echtgenote, de uit Oost-Friesland afkomstige Etta Margaretha Schmidt. Het stel trouwde in 1727 in de lutherse kerk van Leeuwarden en zou twee zonen krijgen: op 24 september 1732 werd Joachim geboren en op 13 oktober 1735 zijn broer Hendrik Hermanus.[2]

De jongens Hess waren oorspronkelijk voorbestemd om in het voetspoor van hun vader te treden en kleermaker te worden. Joachim koesterde echter al vroeg de wens om predikant te worden, maar moest zich erbij neerleggen dat het zijn ouders aan geld ontbrak om een dergelijke studie te financieren. Als alternatief stortte hij zich in de vrije tijd toen maar op orgelmuziek. Zijn muzikale gaven waren aanzienlijk en al op jonge leeftijd mocht hij het orgel van de lutherse kerk bespelen. Het is aannemelijk dat een van zijn leermeesters de Leeuwarder stadsorganist en –klokkenist Reinold Popma van Overingh is geweest, maar ook de vaste organist van de lutheranen zal hem mede gevormd hebben. Ook in enkele Groningse kerken deed hij ervaring op.

Op voorspraak van de dominee C.A. Muller van de Leeuwardense lutheranen werd hij, nog maar net 17 jaar oud, in oktober 1749 naar Gouda gestuurd, om zijn muzikale gaven te laten horen aan de lutherse kerkenraad. De Gouwenaren waren op zoek naar een nieuwe organist. Zij hoefden niet lang na te denken toen zij hem in de dienst van 2 november hadden horen spelen. Blijkbaar maakte hij een zo verpletterende indruk, dat een andere gegadigde voor de vervulling van de vacature alleen nog met de grootste moeite ervan weerhouden kon worden dat hij ontmoedigd de kerk verliet zonder zijn gaven te laten horen. Het eindoordeel  van de kerkenraad stond inderdaad al vast, want met algemene stemmen werd uiteindelijk gekozen voor de jongeman uit Leeuwarden. Zijn jeugdige leeftijd nam de kerkenraad daarbij op de koop toe, hoewel men zeer slechte ervaringen had met de vorige organist, die nog een jaar jonger was bij zijn indiensttreding en door zijn puberaal gedrag veel ergernis had gegeven.[3]

Voor een jaarvergoeding van 175 gulden moest Hess de zondagse en andere kerkdiensten van de Goudse lutheranen in de Joostkapel begeleiden. Daarnaast werd van hem verwacht dat hij elke donderdagochtend bij geopende kerkdeuren een uurlang het door Hendrik Niehoff gebouwde orgel, dat tot enkele jaren daarvoor (1745) in de Sint-Jan had gestaan, zou bespelen als oefening voor zichzelf en tot vermaak van geïnteresseerde muziekliefhebbers. Het contract waarin deze afspraken stonden, moest wegens de minderjarigheid van de organist nog door zijn vader ondertekend worden. In een brief aan de Goudse kerkenraad drong deze bezorgde ouder erop aan zijn zoon goed te begeleiden, aangezien hij een vreemdeling in de stad was en nog zeer jong.

Stadsorganist en –klokkenist

De Goudse lutheranen konden relatief kort genieten van de bijzondere gaven van hun jonge organist. Na vier jaar diende hij zijn ontslag in bij de kerkenraad, omdat hij een eervolle benoeming had aanvaard als organist van de Grote Kerk van Maassluis. Blijkbaar waren echter niet alleen de Goudse lutheranen van zijn spel geporteerd, want met ongekende voortvarendheid werd hij overgehaald om naar Gouda terug te keren. Pas zes weken was hij in Maassluis om daar het toch zeker niet bescheiden Garrelsorgel te bespelen,[4] toen hij op 5 januari 1754 een benoeming aanvaardde als organist van de Sint-Janskerk. Hij werd geacht tevens de beiaard te bespelen, zodat hij zich ook stadsklokkenist mocht noemen. Zijn werkgever was nu niet langer de kleine lutherse gemeente, maar zijn jaarsalaris van 300 gulden werd opgebracht door het stadsbestuur van Gouda en de grote gereformeerde gemeente. Vanaf dat moment stond hem het toen nog maar net gebouwde Moreau-orgel (1736) ter beschikking, wat voor Hess naast het hogere inkomen ook een belangrijke motivatie kan zijn geweest om terug te keren naar Gouda. Niet voor niets was zijn het eerste boekje dat in 1764 van zijn hand verscheen, gewijd in dit voor Nederland zeer bijzondere instrument.

De 21-jarige muzikant had zich met de verwerving van deze functie verzekerd van een meer dan redelijk inkomen. Dat stelde hem in staat een gezin te stichten. Christiana Frederica Muller, een dochter van de lutherse predikant uit Leeuwarden die hem de weg naar Gouda had gewezen, kwam daarvoor over uit Friesland nadat het paar in het Friese Rijperkerk in de echt was verbonden. Zij kwam niet in haar eentje naar Holland, maar bracht ook haar zwager Hendrik Hermanus Hess mee. Die werd door Joachim overgehaald zijn kleermakersgerei in het speldenkussen te steken en zich om te laten scholen tot orgelbouwer. “Komaan, er is hier geen orgelmaker”, zo hield hij zijn broer voor. Een dergelijke loopbaanverandering leek zeer riskant, temeer omdat Hendrik nog nooit enig timmermans– of loodgietersgereedschap in handen had gehad. Met hulp van een Duitse knecht zou de andere Hess er niettemin in korte tijd in slagen zich te ontwikkelen tot een gerespecteerd orgelbouwer. Joachim stond hem daarbij met raad en daad terzijde, waarbij diens geoefende muzikale gehoor van grote waarde zal zijn geweest.

Hendrik trok in Gouda aanvankelijk in huis bij Joachim en diens vrouw. Deze woning kreeg al snel meer inwoners. In 1755 werd dochter Margaretha geboren. Twee jaar later namen de broers hun moeder in huis, nadat hun vader aan een beroerte was overleden.  Een noodlottige ziekte maakte in 1759 een einde aan het leven van Joachims vrouw Christiana. Nog in hetzelfde jaar hertrouwde hij. Met Catharina Schouten uit Rotterdam trof hij een vrouw met enig financieel vermogen, dat hem in staat stelde op 4 maart 1760 een groot huis te kopen aan de Westhaven 30, genaamd “de Pot”. Hij zou dit huis bewonen tot 1794, toen hij verhuisde naar het pand van zijn naar Leiden verhuisde broer aan de Turfmarkt.

Kerkelijke Werdegang

Joachim Hess bespeelde het orgel tijdens gereformeerde kerkdiensten in de Sint-Jan, maar bleef na zijn eerste huwelijk lidmaat van de lutherse gemeente. Zijn oudste dochter werd dan ook in de Joostkapel gedoopt. Rond de tijd dat hij zijn nieuwe huis aan de Westhaven betrok, kwam het tot een verwijdering tussen Hess en de Goudse lutheranen. Die werd veroorzaakt door zijn contacten met leden van de Evangelische Broedergemeente in Zeist, de zogeheten Herrnhutters. Hij raakte volledig in de ban van deze opwekkingsbeweging, die in streng geordende leefgemeenschappen streefde naar een opgewekt en verinnerlijkt geloofsleven. Aanhangers hadden in 1722 een onderkomen gevonden op het landgoed van graaf Nikolaus Ludwig von Zinzendorf, waar zij het plaatsje Herrnhut (‘onder de hoede van de Here) stichtten. De broederschap kende een sterke zendingsijver en stichtte ook nederzettingen in de Nederlanden, zoals in IJsselstein (1736), Haarlem (1744) en Zeist (1746). Later zou Hess in zijn levensloop optekenen dat het bij zijn eerste bezoek aan Zeist was alsof een onzichtbaar iemand tegen hem zei  “Hier ist der Ort, hier musst du sein” (Dit is de plek waar je moet zijn).

De Herrnhutters oefenden sterke aantrekkingskracht uit op leden van verschillende kerken en protesten van die zijde lieten dan ook niet lang op zich wachten. Zo waarschuwde de Amsterdamse gereformeerde kerkenraad al in 1738 tegen deze vorm van sektarisme en dweperij (‘enthusiaterij’).[5] Ook de Goudse kerkenraad kwam in het geweer, toen in 1777 bleek dat zich ook enkele lidmaten zich inlieten met “de sociëteit der zoogenaamde Herrnhutters” . Een vrouwelijk lidmaat keerde toen onder bedreiging van censuur terug naar de gereformeerde gemeente, maar een ander werd uiteindelijk ‘afgesneden’ en geschrapt uit het lidmatenregister.[6]

Het is tegen deze achtergrond opmerkelijk dat er geen klachten van de gereformeerde kerkenraad zijn overgeleverd over de organist de kerkdiensten in de Sint-Jan muzikaal begeleidde. Joachim Hess ontpopte zich namelijk vanaf 1773 als de leider van een kleine ‘gemeenschapskring’ van Goudse Herrnhutters, die elke zondag in een woonhuis bijeenkwamen om voorlezing bij te wonen van zogeheten Gemeinnachrichten. Dit waren in het Nederlands vertaalde preken en zendingsverslagen, alsmede levensverhalen van bekeerde broeders en zusters. De berichten werden voorgelezen door Joachim Hess. Ook werd er gezongen uit de liederenbundel van G.H. Loskiel (waarin enkele liederen stonden die door Hess vertaald waren). Hess voelde zich er niet altijd gemakkelijk bij, wetende dat zijn gereformeerde broodheren een gruwel hadden van deze “verborgene angel en geestdrijverij”. Het schaamrood steeg hem soms naar de kaken, zo noteerde hij in zijn levensverhaal, als hij naast de gereformeerde predikanten in de kerkbanken schoof.

Wat trok hem dan toch zo aan in die Hernnhutse broedergemeente? Uit de vele brieven die Hess naar zijn geestverwanten in Zeist schreef en uit zijn eigenhandig op papier gestelde levens– en bekeringsgeschiedenis komt de Goudse organist naar voren als een intens vrome en nederige gelovige, die zichzelf zeer gering achtte tegenover zijn Schepper. Hij voelde zich zeer aangetrokken tot de verinnerlijkte geloofsbeleving van de Broederschap en was lange tijd intens op zoek naar een eigen ‘ontmoeting’  met God. Het lange wachten werd in de nacht van 9 op 10 mei 1805 beloond, toen God volgens hem in zijn droom verscheen en twee uur met hem sprak.

De Herrnhutters drukten ook een behoorlijk stempel op de maatschappelijke moraal van Hess. Zo was hij een groot voorstander van een strikte scheiding tussen broeders en zusters en van hun streven naar grote soberheid en zedigheid.  Daarom was hij bijvoorbeeld een uitgesproken tegenstander van toneelspel, kermisbezoek en dansen. Ook het dansen rond de vrijheidsboom bezag hij in 1795 met grote afkeer en slechts met tegenzin gaf hij toe aan de opdracht van het nieuwe Goudse stadsbestuur om als beiaardier elk heel uur de “Marseillaansche marsch”  te spelen. Als orangistische organist glom hij overigens wel weer van trots, toen hij bij stadhouderlijke bezoeken aan Gouda in 1756 en 1768 het Wilhelmus mocht spelen.[7]

De liefde voor muziek moest voor Hess echter bovenal in dienst staan van en eer bewijzen aan God.  Daarin kwam hij in de Broedergemeente ook volop aan zijn trekken. De blijheid van een opwekkingsbeweging vroeg om luide gezangen, die niet zonder ondersteuning van orgelklanken konden. Bij dit alles voelde hij zich zeer thuis tussen geestverwanten. Toen zijn tweede vrouw in 1784 overleed, was het voor hem dan ook een uitgemaakte zaak dat zijn nieuwe echtgenote in de kringen van Herrnhutters gezocht moest worden. De Broeders in Zeist kwamen op zijn verzoek al snel op de proppen met een geschikte kandidate. Met deze vrouw, de weduwe Susanna van Bommel, trad Hess op 24 september 1784 in Zeist in het huwelijk. Al na vijf jaar kreeg zij pokken en moest hij ook haar ten grave laten dragen. Opnieuw gaf hij toen de Zeister broeders mandaat een vrouw voor hem uit te zoeken, waarbij hij zelfs aangaf haar niet voor de huwelijkssluiting te hoeven zien omdat hij de keuze van de Heiland zondermeer zou accepteren. Of dit ook de praktijk is geweest, blijft onduidelijk. Zeker is alleen dat hij op 10 mei 1790 wederom in Zeist in het huwelijk trad. Zijn vierde echtgenote, de Deense Hedwig Sundström, schonk hem drie dochters. Maar ook zij overleed jong, op Eerste Kerstdag 1801.

Zowel deze drie dochters, als Ludwig Hess, zoon uit het huwelijk met Catharina Schouten, woonden enige tijd bij de Broedergemeente in Zeist. Zoonlief lijkt zijn muzikale talent geërfd te hebben, want volgens vader beschikte hij over “een zeer goede genie tot de musiek”. Over zijn gedrag waren zijn ouders echter minder goed te spreken.[8] Het liefst zou Joachim Hess ook zelf verhuizen naar zijn medebroeders en –zusters in Zeist. Zijn arbeidscontract én zijn verbondenheid met zijn Herrnhutse gemeenschapskring in de stad weerhielden hem daar echter van. Ook toen hij in 1778 de kans kreeg om in Utrecht organist van de Dom te worden, liet hij deze promotiemogelijkheid om die redenen aan zich voorbijgaan. Daarbij hielp het ongetwijfeld dat het Goudse stadsbestuur hem ook absoluut niet wilde laten gaan en zijn jaarwedde daarom verdubbelde tot 600 gulden. Niet iedereen was daar toen blijkbaar blij mee, want Hess tekende bij die gelegenheid ook het oordeel op van de catechiseermeester van het Goudse Weeshuis, die verzuchtte dat de “gansche stad nog Herrnhuts [zal] worden” .

De vrees van deze meester was wat overdreven, want de Herrnhutse kring in Gouda bleef door de jaren heen beperkt in omvang. Uit de vele brieven – meer dan driehonderd — die Hess vanuit Gouda naar Zeist stuurde, waarin hij verslag deed van de lotgevallen van zijn gezelschap, bleek dat de bijeenkomsten door nooit meer dan twintig Gouwenaars werden bezocht. Opmerkelijk was daarbij wel dat zich onder hen maar liefst drie organisten bevonden. Naast Hess waren dit Jan van Egen van de Waalse kerk en Pieter Calis van de lutheranen. Ook de orgelmakers Van Arkel en  J.P. Schmidt, die in dienst was bij Hendrik Hess, woonden de bijeenkomsten bij, evenals diens zoon Andreas Hess. Hendrik zelf moest lange tijd niets hebben van de religieuze voorkeuren van zijn broer, maar toonde later wat meer begrip. Bij de bijeenkomsten liet hij zich echter nooit zien. Afgaand op de samenstelling van dit gezelschap zou verondersteld kunnen worden, dat de sfeer en geloofspraktijk van de Herrnhutters in het bijzonder appelleerden aan personen die beroepshalve bezig waren met kerkmuziek.

In 1795 viel het Goudse gezelschap Herrnhutters door politiek tegenstellingen uiteen. Het verlangen om zich bij zijn Zeister broederschap te vestigen werd bij Joachim Hess nu allengs sterker. Maar pas in 1813 kon hij deze droom eindelijk verwezenlijken, toen hij na een dienstverband van bijna 65 jaar[9] het spel op het Moreau-orgel en op de beiaard in de toren van de Sint Jan eindelijk met een gerust hart aan iemand anders kon overlaten. Hij zou nog ruim zes jaar tot grote tevredenheid te midden van zijn Zeister geestverwanten wonen, tot hij in juni 1819 door een val van de trap aan bed gekluisterd werd. Hij overleed enkele maanden later op de gezegende leeftijd van 87 jaar.  Op 3 januari 1820 werd hij begraven in de tuin van het Zusterhuis, waar zijn lichaam rust onder een van de vele gelijkvormige grafsteentjes.

Joachim Hess als musicus en muziekleraar

Vanaf Hess’ aanstelling als organist van de Goudse lutheranen was het verzorgen van het orgelspel tijdens kerkdiensten zijn hoofdtaak. Daar kwam in 1754 door zijn aanstelling als stadsbeiaardier het bespelen van de klokken bij. Maar hij liet het zeker niet bij deze taken. Dankzij zijn muzikaliteit was hij ook geknipt als dirigent. Jarenlang had hij dan ook de leiding van het “Stads muziek-collegie” of “Musiek Concert”, een stedelijk koor dat bij officiële gelegenheden optrad, maar ook louter tot vermaak. Dit wereldse element stuitte hem als Herrnhutter meer en meer tegen de borst, reden waarom hij er in 1786 de brui aan gaf.

Andersoortige gelegenheidsuitvoeringen gaven Hess klaarblijkelijk meer voldoening en wellicht ook aanvullende inkomsten. In het bijzonder gold dit voor de orgelinwijdingen van enkele instrumenten die door zijn broer gebouwd waren, zoals in de lutherse kerk van Bodegraven (1771), de Schiedamse Gasthuiskerk (1773), de gereformeerde kerk van Haastrecht (1791, gefinancierd door Adriaan Jacob Bisdom van Vliet) en de Nieuwe Kerk in Haarlem (1791).

Joachim Hess genoot op den duur landelijk grote bekendheid als deskundige op het terrein van orgels en klokkenspelen. Vandaar dat hij diverse keren door overheden en kerkelijke gemeenten werd ingeschakeld om advies te geven over aanschaf of restauratie van deze instrumenten.[10] Hij mag dan door zijn functie stevig aan Gouda gebonden zijn geweest, dit weerhield hem er niet van in dergelijke situaties stad en land af te reizen. Zijn bevindingen in den lande – in 1811 noteerde hij dat hij tot dat moment in totaal 112 orgels had bespeeld! — heeft hij waarschijnlijk uitvoerig genoteerd, zodat hij deze informatie op enig moment kon gebruiken bij het schrijven van zijn boeken, in het bijzonder zijn bekendste werk, de Dispositiën der merkwaardigste Kerk-Orgelen uit 1774. Hierin beschreef hij de beroemdste orgels in de Nederlanden, Duitsland en enkele gebieden daarbuiten.

Van groot belang voor de overdracht en verspreiding van zijn muzikale kennis en technieken waren daarnaast zijn muzieklessen aan talentvolle jongelingen. Zijn instructies en oefeningen voor de leerlingen heeft hij ook in druk uitgegeven, waaruit valt af te leiden dat hij een veeleisend leraar moet zijn geweest. In zijn boekjes over de vereisten van een organist en een klokkenspeler laat hij iets van zijn lesmethodes zien, in de vorm van denkbeeldige dialogen tussen hem en een leerling. Zo verlangde hij dat deze speelde “met eene zoo lugtige vlugheid, als noodich is, om door  de klepels der klokken een onverdoofd geluid te doen hooren” .[11]

Onder zijn leerlingen zouden diverse kinderen van Goudse regenten zijn geweest. Maar zijn actieradius strekte zich tot ver buiten Gouda uit. Naar eigen zeggen zouden niet minder dan dertig van zijn discipelen het gebracht hebben tot bezoldigd organist. Onder hen waren enkele blinde leerlingen, onder wie de hoogbegaafde Willem van Brasem, en twee organisten uit Bodegraven. Met een van hen, Claes Oosterveld bracht Hess een bezoek aan de Herrnhutters in Zeist, waarna deze leerling in zijn woonplaats een eigen gemeenschapskring begon. Ook de Woerdense tabaksverkoper Dirk van Leeuwen gaf hij les, waarbij hij overigens ook hem trachtte te interesseren voor de Broederschap. De zendingsdrang, die zo kenmerkend was voor de Herrnhutters, liet Hess blijkbaar ook zien in de contacten met zijn leerlingen.

De geschriften van Hess

Het grootste bereik, geografisch én in de tijd, had Hess echter door zijn geschriften, waarvan er waarschijnlijk een tiental in druk zijn verschenen. In deze boekwerken en pamfletjes heeft hij zijn kennis van zowel de technische aspecten van orgels en beiaarden vastgelegd, alsmede zijn voor het onderricht bedoelde instructies voor leerlingen. Daarnaast zijn er enkele gelegenheidswerkjes in druk verschenen, alsmede een bundel met composities. Ook voor hedendaagse liefhebbers van deze instrumenten bevatten zijn geschriften nog waardevolle inzichten en informatie. Vandaar dat veel van de werken tot in de twintigste eeuw nog in herdruk zijn verschenen.

De Goudse boekdrukker Johannes van der Klos en later Wouter Verblauw hebben de meeste van deze boekwerkjes eind achttiende en begin negentiende eeuw uitgegeven. Beide stadsdrukkers tekenden voor zeer verzorgde uitgaven, waarin ook de bladmuziek op heldere wijze werd afgedrukt. Van der Klos, een Hagenaar die eigenaar was van drukkerij ‘In de Chronyk’  aan de Markt, kreeg in 1763 een aanstelling als stadsdrukker. Van zijn persen kwam in die hoedanigheid tot 1794 veel officieel drukwerk, maar hij had ook het octrooi op de uitgave van het Goudse Glazengidsje. Wouter Verblaauw was de opvolger van Van der Klos als stadsdrukker en had zijn werkplaats in de Lange Groenendaal.[12] Beide drukkers tekenden achtereenvolgens voor de volgende titels van Joachim Hess.

Beschryving van het groot en uitmuntend orgel, in de St. Jans kerk te Gouda, Gouda, Johannes vander Klos 1764, 12°, 22p. [herdruk 1945, 1965]

Korte en eenvoudige handleiding tot het leeren van ‘t clavecimbel of orgel-spel, opgesteld ten dienste van leerlingen, Eerste druk Gouda, Johannes vander Klos 176?; tweede druk, idem 1768; derde druk idem 1771, vierde druk, idem 1779; vijfde druk, idem 1792, 4°, 32p. [herdruk 1979]

Luister van het orgel, of nauwkeurige aanwijzinge, hoe men door eene gepaste registreering en geschikte bespeeling, de voortreffelijke hoedanigheden en verwonderenswaardige vermogens van een kerk– of huisorgel in staat is te vertoonen : tot onderrigting van alle liefhebbers van het orgelspel, inzonderheid voor jonge organisten, leerlingen, en allen die zig eene bekwaame behandeling van het orgel tragten eigen te maaken, Gouda, Johannes vander Klos, 1772, 4°, 78p. [herdruk 1976]

Dispositien der merkwaardigste kerk-orgelen, welken in de zeven Verëenigde Provincien, alsmede in Duytsland en elders aangetroffen worden, Gouda, Johannes vander Klos 1774, 8°, 107p. [herdrukken 1906, 1945 en 1980]

Het vocaal en instrumentaal muziek, ‘tgeen op den 23. julij 1780 in de Lutersche kerk te Gouda, bij gelegenheijd van het jubilé der hervorming is uijtgevoerd, [z.pl., z. drukker] 4° oblong. [herdruk 1980]

Over de vereischten in eenen organist, Gouda, Wouter Verblaauw 1807, 8°, 108p.

De handleiding tot het leeren van ‘t clavecimbel of orgel-spel. Verkort en gemakkelijk gemaakt voor eerstbeginnenden, Gouda, Wouter Verblaauw 1808, 4°, 11p.

Secondo op de Evangelische gezangen bij de Nederlandsche Hervormde Gemeente in gebruik, Haarlem, voor rekening van het Zang-Gezelschap te Haarlem, ‘Gods lof ons doel’ gedrukt, 1808, 44p. [tweede druk, Haarlem 1810]

Zang-stemmen op de Evangelische gezangen bij de Nederlandsche Hervormde Gemeente in gebruik, derde druk ‘vermeerderd met de woorden’ Haarlem 1823, 90p.

Partitium der melodijen van de Evangelische gezangen bij de Hervormde Gemeenten in gebruik: gezet, om alle moeijelijkheid voor gewone zangers te ontgaan, op de gebruikelijke sleutels van het psalmgezang, B. mol en B. duur, Haarlem, Jacobus Luberti Augustini [1809], 12°, 3 stukjes.

Korte Schets van de allereerste uitvinding, en verderen voortgang in het vervaardigen der Orgelen, tot op dezen tijd, zijnde een aanhangsel op den luister van het orgel, Gouda, Wouter Verblaauw 1810, 4°, 36p.

Waarde

De oorspronkelijke boekwerkjes van Joachim Hess hebben tegenwoordig een uitzonderlijk hoge antiquarische waarde. Zij gelden als zeer zeldzaam en worden dan ook tegen hoge prijzen op de veiling en door antiquariaten verhandeld. Een tweede druk van de handleiding tot het leeren van ‘t clavecimbel of orgel-spel, een boekje van slechts 32 pagina’s,wordt bijvoorbeeld aangeboden voor 2250 euro. Voor de uitgave uit 1808 over hetzelfde thema, 11 pagina’s dun, moet nog altijd 1450 euro worden neergeteld. Hess’ beschrijving van het orgel in de Sint-Jan, in één band gebonden met de Nederlandse, Duitse en Franse versie van het Goudse Glazengidsje werd onlangs op een veiling in Leiden verkocht voor 800 euro (exclusief veilingkosten).

Van de meeste werkjes zijn in de twintigste eeuw echter goedkope herdrukken verschenen, waarvan de meeste antiquarisch voor een gering bedrag worden aangeboden. Daarmee laat Joachim Hess tot op de dag van vandaag van zich horen. Een plek voor hem in de canon zou mooi zijn, zeker ook omdat daarmee misschien in plaats van afbeeldingen (een portret heeft deze vrome en sobere man waarschijnlijk nooit van zichzelf laten vervaardigen) ook eens een geluidsfragment van een van zijn composities als ‘illustratie’ toegevoegd zou kunnen worden.

Met de restauratie van het linker– en rechterpaneel van het Sint-Jozefaltaar van het timmerliedengilde, werd het omvangrijke restauratieproject afgesloten

Ter gelegenheid van de afronding van de restauratie, die zo lang duurde omdat er steeds weer opnieuw naar financiële middelen gezocht moest worden, is een fraaie brochure verschenen. Daarin worden de Goudse altaarstukken belicht vanuit kerkhistorische, kunsthistorische en ambachtelijke invalshoeken. Uit de bijdragen van schrijver dezes, van conservator Hans Vogels en restauratoren Rene Hoppenbrouwers en Bianca van Velzen van het Restauratie-Atelier Limburg in Maastricht, blijkt dat er nog veel te ontdekken is over deze kunstwerken. Zo blijkt de bruine mantel van Maria op het middenpaneel van het grote drieluik dat Dirck Barendsz schilderde voor de Onze Lieve Vrouwe-broederschap, oorspronkelijk helder blauw te zijn geweest en dook op het zijpaneel van het Jozefaltaar bij de restauratie plotseling een ezel uit de duisternis op, die Maria in de nek hijgt. Ook de lotgevallen van de altaarstukken na de verwijdering uit de Sint-Janskerk blijken soms opmerkelijk te zijn. Zo werd het gruwelijke paneel met de onthoofding van Sint-Jacobus in de zeventiende eeuw opgehangen in de schepenkamer, kennelijk ter afschrikking van Goudse criminelen die daar het vonnis van deze rechtbank moesten aanhoren.…

Het linkerpaneel van het Jozefaltaar

Rechterpaneel van het Jozefaltaar

Het Schipperswachtlokaal — ook wel bekend als ‘t IJsselhuys” — is een aantal jaren geleden in oude luister hersteld. De exploitatie ervan bleek echter niet eenvoudig. De eigenaar — Stichting het Binnenhavenmuseum — wil nadrukkelijk de oorspronkelijke sfeer van schippershuis bewaren en stelt daarom specifieke eisen aan de pachter/uitbater. In Dick Winkelman — bij bewoners van de wijk Bloemendaal vroeger beter bekend als eigenaar van Cafetaria “Dick in orde” — is nu een nieuwe kapitein gevonden die gelooft in de mogelijkheid om het wachtlokaal op deze historische plek te ontwikkelen tot een spetterend middelpunt van waterminnend Gouda. Hij zoekt daarvoor nadrukkelijk aansluiting bij de vele clubs en verenigingen die Gouda als waterstad willen promoten, zoals het genoemde Binnenhavenmuseum, het Watergilde, het Gidsengilde, Gouda Waterstad, Historische Vereniging ‘die Goude’, chanti-koor West-ZuidWest en het Historisch Platform. In het weekeinde van 31 mei tot 1 juni zal het vernieuwde Schipperswachtlokaal met tal van activiteiten en feestelijkheden geopend worden. Iedereen die voorstander is van de verlevendiging van het Veerstal– en Havenkwartier kan alleen maar blij zijn met dit initiatief. Zegt het voort.

Gregorius Hendricksz Simpernel

aan de snelle na-oorlogse groei van de stad en zijn in hun architectuur vergelijkbaar door hun strakheid en soberheid. Toen begonnen werd met de bouw was kerkgang nog vanzelfsprekend en kerkverlating een uitzondering. De zuilen stonden nog fier rechtop en daarom mocht geen enkel kerkgenootschap de zielenvijvers van de nieuwbouwwijken onbevist laten. Toch daagde er al een nieuwe tijd. Terwijl de rooms-katholieken hoop punten uit een ingrijpende modernisering door het Tweede Vaticaans Concilie van de geliefde paus Johannes XXIII, begon in protestantse krijg een dappere poging om tragische kerkscheuringen in eigen kring te repareren via een Samen-op-Wegproces. Een halve eeuw later is veel van het elan van toen verdwenen en moeten alle kerken vrezen voor hun toekomst. Een ongekend snel proces van ontkerkelijking kwam op gang, dat noch in rooms-katholieke noch in protestantse kring afgestopt kon worden.  Toch houden beide geloofsrichtingen hoop voor de toekomst en zij wilden het jubileum van hun gebedshuizen niet ongemerkt voorbij laten gaan. Beide besturen sloegen daarbij de handen ineen en organiseerden op 20 april gezamenlijk een mini-symposium onder het motto “Kom in de Kerk”.

In de Pauluskerk werd begonnen met een lezing van Hans Hilgers, die tal van kerkelijke ambten heeft bekleed in de hervormde (nu PKN-)gemeenten in Gouda. Vertrekpunt van zijn verhaal was de naamgeving van de kerk. De naam Pauluskerk, zo las hij in het proefschrift van H.C. van der Jagt, kwam in Nederland negentien keer voor. Als verklaring voor deze keuze van Gouda-Noord voor deze naam, gaf Van der Jagt de veronderstelling dat de keuze voor de hand lag omdat de Sint-Janskerk ook al een naam van een apostel had. In de notulen van de kerkvoogdij las Hilgers dat er destijds getwijfeld werd tussen drie namen: Maranathakerk, Overwinnaarskerk of Pauluskerk, maar waarom uiteindelijk voor de derde optie werd gekozen werd hem niet duidelijk.

Hilgers gaf vervolgens een korte schets van het reformatieproces in de stad Gouda, dat begon met de overname van de Sint-Janskerk door de gereformeerden. Daarbij passeerde niet alleen de omstreden predikant Herman Herbers de revue, maar ook de naamsverandering van gereformeerde gemeente naar Nederlandse Hervormde Kerk onder koning Willem I en de kerkfusie tussen hervormden, gereformeerden en lutheranen tot de Protestantse Kerk van Nederland (PKN). Hij eindigde met het ontstaan van de diverse wijkgemeenten, waarvan de grenzen en de nummering door de stadsuitbreiding nogal eens wijzigden. In 1963, op de dag dat de Amerikaanse president John F. Kennedy werd vermoord,  werd de Pauluskerk in gebruik genomen, nadat de gemeente daarvoor al geruime tijd bijeenkomsten had gehouden in de Koningin Wilhelminaschool.

Na bezichtiging van het kerkgebouw, het Avondmaalszilver en een voor velen onbekende Goudse archief– of geldkist uit vermoedelijk de zeventiende eeuw, die tot verrassing van menigeen zich in deze moderne kerk bleek te bevinden en waarvan niemand de herkomst kende (zelfs de archivaris van de Hervormde Gemeente in de Sint-Jan, mw. Henny van Dolder niet), verplaatste het gezelschap zich naar de Sint-Josephkerk. Daar kregen de aanwezigen ook de kans enkele historische stukken te bewonderen. Naast het portret van pater Simpernel op het doodsbed en van het klopje Anna van Geffe, was ook het historische kerkzilver dat voor een deel eeuwen oud is en afkomstig uit diverse Goudse katholieke kerken, te bewonderen.

In zijn lezing over de lotgevallen van de rooms-katholieken door de eeuwen heen, nam Abels zijn gehoor mee terug naar de Middeleeuwen, toen in Gouda nog een levendig en bloeiend kerkelijk leven kende, dat zich niet alleen afspeelde in de immense Sint-Janskerk, maar ook in de diverse kapellen en  kloosters die de stad rijk was. Vervolgens stond hij stil bij de tien roerige jaren tussen 1570 en 1580 toen de stad ten prooi viel aan de verniel-, moord– en roofzucht van de geuzen en de grote kerk werd afgenomen van de rooms-katholieken. Hij memoreerde daarbij ook de twee Martelaren van Gouda, die net als de beroemde Martelaren van Gorcum ten prooi vielen aan de gruweldaden van geuzenhoofdman Lumey. De ontberingen die de Goudse katholieken in die jaren moesten doorstaan kwamen ook duidelijk naar voren in het dagboek van prior Wouter Jacobsz. van het  Regulierenklooster aan de Raam, die net als veel van zijn medegeestelijken elders een veilig heenkomen moesten zoeken. Pas met de Pacificatie van Gent in 1576 keerde de rust ook in Gouda terug en mochten de vele vluchtelingen terugkeren naar hun stad.

Het Goudse stadsbestuur was sindsdien lange tijd zeer tolerant tegenover katholieken, waardoor zij geleidelijk weer hun geloofsleven vorm en inhoud konden geven. Hun zogeheten schuilkerken mochten niet vanaf de straat zichtbaar of hoorbaar zijn, maar achter de gevels konden Goudse katholieken weldra bijeenkomen. In de 17^de eeuw kende de stad al vijf van dergelijke staties (parochies), geleid door een priester. In drie gevallen was dit een seculiere priester of wereldheer, in twee gevallen waren het regulieren of missiepaters. De basis van de huidige Josephkerk werd gelegd door pater Gregorius Hendricksz. Simpernel, afkomstig uit Sint-Truiden in de Zuidelijke Nederlanden. Van hem bestaan nog twee unieke portretjes. Abels kon zijn gehoor de primeur bieden van een kleurenfoto van een door Jan Adriaensz. Duyf geschilderd portretje, dat zich bevindt in het magazijn van het Museum Gouda. Van dit portretje, dat een nog jonge pater laat zien met gevouwen handen en daarom vervaardigd zal zijn kort na zijn aankomst in Gouda in 1635, was tot op heden alleen maar bekend uit enkele zwartwitfoto’s.

De verhoudingen tussen regulieren en seculieren waren in Gouda ook allerminst goed. De stadsgeschiedschrijver Ignatius Walvis, pastoor van de ‘ Kleine Sint-Jan’ aan de Hoge Gouwe, moest niets hebben van de missiepaters die hem niet alleen gelovigen afpikten, maar daarmee ook inkomsten. Toen het conflict in heel Holland hoog opliep koos Walvis samen met een andere Goudse collega dan ook voor afscheiding van Rome, waarmee hij de grondslag legde voor een Oud-Katholieke Kerk. De kerk van Simpernel bevond zich even verderop aan de Hoge Gouwe, waar nu de Gouwekerk staat. Dit gebedshuis, dat nu in bezit is van johan Maasbach die het voor 1 gulden (met onderhoudsplicht kon kopen), was van 1902 tot 1972 het onderkomen van de minderbroederparochie Sint-Joseph. Daarvoor stonden op dezelfde plek al twee eerdere kerken van dezelfde orde.

De parochianen van de Sint-Josphkerk en de al eerder afgestoten en afgebroken Kleiwegkerk vonden in 1963 voor een belangrijk deel een nieuw kerkelijk onderkomen aan het Aalberseplein in Gouda-Noord. Ook deze kerk kreeg weer de naam Sint-Josepkerk. Het is een zeer sober uitgevoerd gebouw, geheel passend in de leefregel van de franciscanen of minderbroeders, die aan de basis stonden van deze parochie.

Ook de Josephkerk kan na afloop van de lezing bezichtigd worden. Bijzonder daarbij is dat een tweetal zeventiende-eeuwse kunstwerken te zien zal zijn, dat nauw verbonden is met de voorgeschiedenis van de parochie.  Allereerst is dat een portretje van de franciscaan (minderbroeder) Gregorius Simpernel, die in 1633 de basis heeft gelegd voor de Josephparochie. Daarop is hij niet in levende lijve te zien, maar gekleed in zijn bruine franciscaner pij liggend op zijn doodsbed. Onder zijn hoofd ligt een korenschoof en hij is omgeven door tal van symbolen die verwijzen naar de tijdelijkheid van het leven en de redding die nabij is door het offer van Jezus. Korenaren vormen doorgaans een verwijzing naar de ‘hemelse wedergeboorte’. Verder is een Mariabeeldje te zien in een stralenkrans, met onder haar voeten een tekstrol uit 1649, met als opschrift: Peter Gregorius Simpernellius XXVI Februarii in Deo obiit (Pater Gregorius Simpernel overleed in de Here op 27 februari).  Nadere beschouwing leert dat Maria een zwaard in haar borst heeft, als verwijzing naar de profetie van Simeon: “Ook door uw ziel zal een zwaard gaan”. Met witte schrijfletters wordt in dichtvorm  de lof gezongen op Simpernel, die in vijftien jaar tijd honderden zielen gewonnen had voor het geloof. Van dit doodsportretje hebben waarschijnlijk meerdere exemplaren bestaan, die bedoeld waren als devotionalia (ter stimulering van de vroomheid van de gelovigen).

Uit publicaties was het schilderijtje slechts bekend dankzij een zwartwit-foto. Op 20 april kunnen belangstellenden het kunstwerkje, dat is vervaardigd door Jan Adriaensz.Duyf, een getalenteerd bewoner van het Goudse Weeshuis en leerling van Wouter Pieterz Crabeth, voor het eerst in de originele kleuren bewonderen. Dat de bruintinten overheersen, mag gelet op de kleding van de minderbroeder, niet verwonderen. Opmerkelijk is verder dat het schilderijtje rond het midden van de vorige eeuw opnieuw is ingelijst, waarbij op de lijst in schoonschrift de belangrijkste data en gebeurtenissen uit de geschiedenis van de minderbroeders staan vermeld. Het is zeer aannemelijk dat deze rondschriften zijn aangebracht door of op aangeven van pater Dalmatius van Heel, de laatste bruingepijde pater die in de Goudse straten te zien was, die ook de geschiedenis van de minderbroeders in Gouda schreef.

Het andere bijzondere kunstwerk uit de zeventiende eeuw dat wordt bewaard in de H.-Josephparochie en tijdens het minisymposium eveneens tentoongesteld zal worden, betreft een pracht portret van een Goudse klop. Klopjes waren ongehuwde vrouwen die een geestelijk leven leidden in de wereld, een typisch Nederlands fenomeen dat ontstond in reactie op de sluiting van de kloosters. Elke priester werd in deze tijd omringd door tientallen klopjes — van Simpernel wordt vermeld dat er zeker veertig aan hem verbonden waren — die hem ondersteunden bij zijn parochiale taken en voor wie hij op zijn beurt optrad  als biechtvader. Marieke Abels, die in 2010 een studie schreef over deze vrouwen, stelde daarbij vast dat de vrouw op het portret zeer waarschijnlijk de zeer vermogende klop Anna van Geffe was, die de kerk van Simpernel ondersteunde met grote sommen geld. Haar kleding herinnert in niets aan haar rijkdom, maar zij voldeed met dit uiterlijk volledig aan de toen geldende norm dat kloppen zich sober moesten kleden.

Het minisymposium begin op 20 april 2013 om 13.00 uur in de Pauluskerk aan het Van Hogendorpplein, terwijl de bijeenkomst om 15.00 uur wordt voorgezet in de St.-Josephkerk aan het Aalberseplein.

Na al die jaren alleen de les over de religieuze geschiedenis van Gouda te hebben verzorgd, vond ik het de hoogste tijd om zelf ook het diploma te behalen — of liever — eens te horen wat de andere docenten zoal vertelden over de geschiedenis van deze stad. Mijn Alles vond dat zij hier zeker niet bij achter kon blijven en meldde zich ook aan als deelnemer. Zo werden de weekeinden van de afgelopen drie — koude — maanden in huize Abels grotendeels beheerst door deelname aan de cursus, gesprekken over de lesstof en een allengs groeiende spanning over het examen.  Ik had mij voorgenomen het hele traject te doorlopen en daar hoort nu eenmaal ook de eindtoets bij. Mijn reputatie als historicus stond daardoor natuurlijk wel enigszins op het spel, want het zou mij toch niet gebeuren dat ik lager zou scoren dan andere cursisten, laat staan dan mijn Alles. Omgekeerd wilde zij ook weer niet onder doen voor mij, dus vandaag was de spanning te snijden toen wij de ogen openden met het besef dat het D-Day was. Voor de zekerheid werden nog even wat jaartallen geoefend, waarbij wij ons keer op keer troostten met de gedachte dat er nog nooit iemand was gezakt. Maar toch.… De score kon reputaties breken, Alles onder druk zetten of jarenlang voldoende stof bieden voor sinterklaassurprises.

Een grote opluchting maakte zich meester van de 27 verzamelde aspirant-Goudologen, toen de laatste vraag was gesteld. Toen werd ook duidelijk dat liefde voor de Goudse geschiedenissen de groep in twaalf zaterdagen steeds dichter bij elkaar had gebracht. Zelfs nu vrijwel geen historische gebeurtenis in de stad meer onbesproken was gebleven, overheerste de spijt dat de cursus ten einde was. Gelukkig zijn er echter ook nog verdiepingscursussen, Goudologie II. Die zijn echter alleen toegankelijk voor gediplomeerde Goudologen, waarvan er vanaf vandaag twee in één huis wonen. Het aantal fouten dat zij maakten in hun examen? Dat blijft een goed bewaard bedgeheim.

Deze zeven ramen uit de kapel, in 1934 geplaatst in de speciaal voor deze glazen gebouwde Van der Vormkapel (genoemd naar de financier ervan, een Rotterdamse havenbaron), horen van oorsprong niet en toch weer wel tot de aanpalende kerk. Zij zijn in het midden van de zestiende eeuw speciaal vervaardigd voor het Regulierenklooster aan de Raam. Makers waren de fameuze gebroeders Crabeth, die ook de mooiste glazen uit de grote kerk vervaardigden. Na de overgang van de stad naar de prins van Oranje in 1572 viel het klooster ten prooi aan plunderingen door de Geuzen. Enkele ramen werden daarbij onherstelbaar vernield, maar een zevental ramen met afbeeldingen uit de Passie des Heren (het lijdensverhaal van Jezus), konden in veiligheid worden gebracht. Enkele jaren later, in 1580, nam het toen protestantse stadsbestuur het opmerkelijke besluit deze glazen een plek te geven in de Sint-Jan. Zij werden in de vorm van een compilatie geplaatst in de ramen 21 en 22 boven de huidige toeristeningang van de kerk. De ramen werden voorzien van een klein rijmpje:

Dese twee glasen hier staende present (de hier geplaatste twee glazen)
Zijn ‘t Reguliersconvent eerst toeghedocht (waren oorspronkelijk bestemd voor het Regulierenklooster)
En als ‘t cloester teneer lach heel gheschent (maar toen het klooster geheel vernield werd)
Nu hier belent en ter oirber ghebrocht. (zijn ze hier beland en nuttig gebruikt)

De schrijver van het boekwerkje over deze glazen, prof. Koen Goudriaan van de Vrije Universiteit in Amsterdam, heeft ontdekt dat paters van het klooster een heel andere thematiek voor de beglazing in gedachten hadden, maar deze werd nooit uitgevoerd. In plaats daarvan kwamen de scènes uit het lijdensverhaal van Jezus, in welke reeks onmiskenbaar het meest dramatische moment, de kruisiging, ontbreekt. De auteur, zeer deskundig in de middeleeuwse kerkgeschiedenis, speculeert over de redenen waarom de ‘roomse’ ramen uiteindelijk in de Sint-Jan werden geplaatst op een moment dat de reformatie al was doorgebroken. Hij trekt een veel aangehaalde bewering in twijfel, dat de thematiek van de glazen goed aansloot bij en een voortzetting was van de glazen die zich al in de kerk bevonden en het leven van Johannes de Doper en Jezus afbeelden. Volgens Goudriaan passen de ramen niet of heel slecht in dit programma en was het de stadsbestuurderen meer te doen om verfraaiing van de kerk in een tijd dat het geld voor continuering van de beglazing ontbrak.

Als mediëvist kan Goudriaan zich blijkbaar moeilijk verplaatsen in de gedachtenwereld van de late zestiende-eeuwse regenten. Het plaatsingsbesluit werd genomen in een tijd dat het stadsbestuur met tal van praktische en symbolische maatregelen probeerde de ontwikkeling van een mild-reformatische volkskerk te stimuleren, die zoveel mogelijk Gouwenaren onder een kerkelijk dak moest verenigen. Ook de plaatsing van de kloosterglazen past goed in dit beleid, omdat daarmee katholieke medeburgers duidelijk werd gemaakt dat er geen abrupte breuk met het verleden was. Het was een dermate uniek besluit, dat het met terugwerkende kracht onvergeeflijk is dat de bekende Glazenrestaurator Jan Schouten in de dertiger jaren van de vorige eeuw gedaan wist te krijgen dat deze symbolische daad ongedaan gemaakt werd. Hij wist een puissant rijke vriend te bewegen tot sponsoring van de speciale aanbouw aan de kerk — door de vormgeving het best aan te duiden als de Worm van Van der Vorm — waarin de ramen geplaatst werden. Hiermee verpestte hij niet alleen het fraaie zicht op het oude koor van de kerk, maar zorgde hij er ook voor dat het historische besluit uit 1581 uitgewist werd. De vrijgekomen vensters 21 en 22 werden gevuld met overgebleven glassplinters. Het genoemde rijmpje bleef ook achter, als stille getuigde van dit restauratie-vandalisme. Jammer dat Koen Goudriaan dit niet heeft opgemerkt.