De ontdekking van de boekenhemel: Arminius’ Zedich ondersoeck uit 1617

Is het toe­val, of gewoon een fijne neus voor buitenkan­sjes? Enkele maan­den gele­den werd DSC06664ik benaderd door een anti­quaar met de vraag of ik miss­chien in het gelukkige bezit was van een boekje uit 1617, dat in Gouda gedrukt was door Jasper Tour­nay.  Als verza­me­laar van Goudana zou ik hem miss­chien verder kun­nen helpen, zo luidde zijn redener­ing. Een cliënt van hem was namelijk al geruime tijd op zoek naar dit zeer zeldzame boekje, omdat het was afge­beeld op een schilderij dat in zijn bezit was. Helaas moest ik hem teleurstellen: ook ik had het boekje niet en als ik er al de hand op kon leggen dat zou ik er niet snel afs­tand van doen. Een toe­val­str­e­f­fer op het onvol­prezen inter­net bracht mij vorige week echter op het spoor van een exem­plaar van dit bij­zon­dere boekje, dat zich aan de andere kant van de wereld bleek te bevin­den bij een anti­quar­i­aat in Colom­bia USA. Met een razend­snelle actie en dito post­be­zorg­ing kon ik het van­daag toevoe­gen aan mijn col­lec­tie Goudana.

Het boekje, getiteld Zedich onder­soeck D. Iacobi Arminii, … Op het boecxken, welck D. DSC06663Gvil­helmvs Perkin­sivs, … voor eenighe jaren uyt­gegheven heeft DSC06660vande maniere ende ordre der pre­des­ti­natie, is van groot belang omdat het de schriftelijke weer­slag is van de worstel­ing van Arminius met het the­ol­o­gis­che vraagstuk van de pre­des­ti­natie. De oor­spronke­lijk Lati­jnse tekst van dit werk werd in het Ned­er­lands ver­taald door de Schoonhovense dom­i­nee Daniël Wit­tius. Het was deze kwestie van de voorbeschikking die uitein­delijk tij­dens het Twaalf­jarig Bestand (1609–1621) bijna uitliep op een burg­eroor­log en die ook in Gouda een ware omwen­tel­ing in kerk en poli­tiek teweegbracht.

In de hevige par­ti­jstrijd in (gere­formeerde) kerk en in de poli­tie, die zich in deze jaren voordeed, speelde het gedrukte woord een cru­ciale rol. Nog niet eerder werd de drukpers zo mas­saal gebruikt om elkaar te over­tu­igen van het eigen gelijk en de ander voor rotte vis uit te maken. Het regende pam­flet­ten en schotschriften, maar ook vuist­dikke the­ol­o­gis­che trak­taten. Overal, zelfs in kroe­gen en op trekschuiten, dis­cussieer­den boeren, burg­ers en buiten­lui fel over de toen lev­ens­be­lan­grijke vraag wie er in de hemel zou komen, wie er eeuwig ver­doemd was en – bove­nal – of de mens nog invloed had op deze heils­bestem­ming. De aan­hang­ers van de door Johannes Calvijn in Gen­eve ontwikkelde pre­des­ti­natieleer, in de eerste plaats de Lei­dse hooge­laar Gomarus, maar ook buiten­landse the­olo­gen als de genoemde William Perkins, waren ervan over­tu­igd dat de mens volledig overgeleverd was aan de wil van God op dit vlak en dat goede werken of gebe­den niet hielpen.  Hun tegen­standers, onder aan­vo­er­ing van Arminius von­den dit een hard­vochte redener­ing en waren van mening dat de mens een zekere vrije wil had om de god­delijke genade te aan­vaar­den of af te wijzen.

In Gouda heer­ste al vanaf de over­gang naar de Refor­matie een bij­zon­der vri­jzin­nig kli­maat, waar­bij de afkeer van het stads­bestuur net zo groot was voor de ‘Roomse dan voor de gere­formeerde inquisi­tie’. Tal van tegen­draadse denkers en the­olo­gen von­den hier een gastvrij onthaal en de drukpersen in de stad draaiden op volle toeren om afwijk­ende opvat­tin­gen uit te dra­gen. De Zuid-Nederlander Jasper Tour­nay was de belan­grijk­ste drukker in de stad en bij hem ver­sch­enen vele tien­tallen boeken die elders ver­bo­den waren. De meeste door hem gedrukte boeken en pam­flet­ten over de pre­des­ti­natie gaf hij overi­gens uit in samen­werk­ing met de boekverkoper Andries Burier, ook al een Vlaming.

Ook het zo naarstig door de anti­quaar gezochte Zedich onder­soeck is door het genoemde duo uit­gegeven en op het titel­blad van zowel het eerste als het tweede deel prijkt het trot­ste drukkersmerk van Tour­nay, met een gevleugelde vrouwe For­tuna (zie hieron­der op deze web­site). Ook ik kon het geluk niet op over deze onverwachte vondst.

Dit bericht is geplaatst in Nieuws. Bookmark de permalink.

Reacties zijn gesloten.