Vrouwe Fortuna in Gouda

In het Londense veilinghuis Christie’s  kwam op 3 juli 2013 een moralistische Steengoedbordeelscène van Jan Steen onder de hamer, getiteld “Soo gewonne, soo verteert” (zo gewonnen, zo geronnen) en geschilderd in 1660. Het tafereel zit barstensvol subtiele en minder subtiele verwijzingen naar lust en betaalde liefde: volop oesters, het zwaard op een lege stoel en een – sterk op de schilder zelf gelijkende – man, die een vol glas krijgt aangereikt door een bevallige jongedame, terwijl een oude koppelaarster hem iets influistert .  Erg bijzonder is een schilderij met dergelijke symbolen niet, want dergelijke verwijzingen komen veelvuldig voor op zeventiende-eeuwse genrestukken. Toch moest het doek tussen de 8 en 11 miljoen euro opbrengen. Wellicht heeft deze hoge prijs te maken met een bijzonder detail op de achtergrond. Het tafereel speelt zich namelijk af voor een manshoge schouw van marmer, waarboven een schilderij is te zien van een naakte vrouw met een zeil in haar hand. Zij balanceert op een wereldbol met vleugels en een doodshoofd ligt aan haar voeten, als symbool van het menselijk noodlot. Op de achtergrond vaart rechts van haar een schip op kalme zee richting horizon, terwijl aan haar andere zijde een boot schipbreuk lijdt. Het is overduidelijk een allegorisch schilderij van Vrouwe Fortuna, die op een ‘losbol’ het wankele evenwicht bewaart tussen fortuin en misfortuin.

Volgens de catalogus van Christie’s heeft de schilder dit tafereel ontleend aan een gravure van Abraham Bosse in een architectuurboek uit 1641.  Toch heeft deze iconografie van

Drukkersmerk van Jasper Tournay

Drukkersmerk van Jasper Tournay

Vrouwe Fortuna een veel oudere geschiedenis, zoals onder meer blijkt in Gouda. Het was Jasper Tournay, de meest productieve boekdrukker in die stad in de zeventiende eeuw, die deze afbeelding reeds vanaf 1603 gebruikte als drukkersmerk in zijn uitgaven. Hij ging deze beeltenis gebruiken nadat een eerste poging om in Gouda een drukkerij tot een economisch succes te maken pijnlijk was uitgelopen op een faillissement en hij als stadsdrukker van Enkhuizen een nieuwe kans had gekregen. De afbeelding van Vrouwe Fortuna in het drukkersmerk, dat hij ook na zijn terugkeer naar Gouda in 1608 veelvuldig gebruikte, heeft grote overeenkomsten met het schouwstuk uit het schilderij van Jan Steen, maar verschilt op details. Deze vrouw werpt haar hoofd niet wulps in de nek, maar staat fier rechtop. Het zeil houden beiden op dezelfde wijze voor zich. Onder de voeten van de vrouw ontbreekt het doodshoofd. Tegenslag wordt nu ook verbeeldt door een schipbreuk op de linker achtergrond, maar voorspoed wordt ter rechterzijde van de vrouw verbeeldt met een opgaande zon. Tournay liet geen misverstand bestaan over de achtergrond van zijn keus voor dit beeldmerk, want in een randschrift staat in het Latijn zijn hoop vermeld dat het geluk terugkeert (Spero Fortunae regressum).

De beeltenis van Vrouwe Fortuna duikt drie jaar voor de dood van Tournay ook op een

Gevelsteen aan de Kleiweg

Gevelsteen aan de Kleiweg

andere manier op in Gouda. Op een gevelsteen met het jaartal 1632, die tegenwoordig zit ingemetseld in een winkelpand aan de Kleiweg nummer 35, is zij ook te zien. Opnieuw is zij weergegeven als een naakte vrouw, zij het dit keer wat onbeholpen afgebeeld. Zij staat op een wereldbol, die nu ongevleugeld is. De zee aan weerszijden is ruw, maar leeg. Het zeil houd zij boven en achter zich. De steen heeft mogelijk oorspronkelijk in een andere gevel gezeten, in een pandje aan de Nieuwehaven dat “de Fortuin” heette en in 1698 werd afgebroken. Of er enige relatie is met het door Tournay gebruikte drukkersmerk valt niet na te gaan.

Overigens is het drukkersmerk na het overlijden van Tournay blijkbaar in handen van andere boekdrukkers overgegaan. Zo zien wij dat het in 1650 gebruikt wordt door een andere Goudse drukker, Willem vander Hoeven, die een bedrijf had in de Peperstraat. Vijfentwintig jaar later blijkt het beeldmerk in Amsterdam te zijn beland, waar het opduikt in boeken van Jan Jansz van Waesbergen.

VanderHoeven3

thumb2_d5633314-38b6-11e4-8d0d-5c378f6a5441

 

 

 

 

 

 

 

Het fraaie drukkersmerk van Jasper Tournay heeft op deze manier nog lang zijn nut gehad voor boekdrukkers, die elk voor zich waarschijnlijk ook de gelukwens toepasselijk achtten voor hun bedrijf.

Ook op andere wijzen is Vrouwe Fortuna in en rond Gouda afgebeeld als teken van hoop afbeelding-van-vrouwe-fortunaop voorspoed. Zo werd zij in 1675 als pijpenmerk ingeschreven en komen wij haar beeltenis op diverse pijpenkoppen tegen. Op een van de overgeleverde exemplaren is aan beide zijden van haar de tekst “zonder fortuyn gaat ‘t niemand wel”. Ook op een andere product van van aardewerk dat veelvuldig in Gouda werd geproduceerd komen we Vrouwe Fortuna al in de zeventiende eeuw tegen.

 

 

vrouwefortuna-zeewezenmetdefortuin-historisch_museum_rotterdam-50

Op een in Rotterdam gevonden tegel staat zij op een wereldbol die in een schelp ligt. Ook zij heeft een zeil in de handen, dat zij voor haar langs houdt zodat de schaamstreek in elk geval bedekt is. Een nieuw element is, dat zij in zijwaartse richting wordt voortgetrokken door een zeedier van onbestemde signatuur. Het lijkt erop dat hiermee wordt weergegeven dat het geluk steeds weer het risico loopt uit de goede baan te raken

De oudst bekende afbeelding van Vrouwe Fortuna in de regio Gouda is te vinden in vrouwefortuna-oudewaterhetfortuynaaneen17eeeuwshuis-30-1Oudewater, notabene in ‘de Ark’, het geboortehuis van de beroemde voorvechter van de vrije wil, de omstreden Leidse hoogleraar in de theologie Jacobus Arminius. Het betreft een bijzondere fraaie, in zandsteen uitgehakte afbeelding in een nis, die uit de tweede helft van de zestiende eeuw stamt. De uitvoering is overdadig. De vrouw is dit keer niet volledig naakt, maar er is een doek losjes om haar middel  gedrapeerd. Het zeil dat zij omhoog houdt is aan de onderkant versierd met rozen.  De half ontklede vrouw staat op een kale wereldbol. Een zee is in geen velden of wegen te bekennen, zelfs niet verbeeld door een schelp.

$_84Vrouwe Fortuna heeft de ideeën van Arminius en zijn remonstrantse aanhangers fortunavrouwe-25sept06_cropweliswaar in grote overvloed naar Gouda geblazen, waar ze lange tijd innig zijn omarmd door de overgrote meerderheid van de bevolking. Uiteindelijk kon ook de gelukbrengende vrouw zich op deze wankele basis niet staande houden en leden de Goudse remonstranten onder dreiging van stadhouderlijk geweld schipbreuk. Met hen verloor ook boekdrukker Jasper Tournay het geluk waar hij zo vurig op hoopte. Waaruit maar weer eens blijkt dat geluk altijd een onzekere toestand blijft. Daar helpt geen lievemoedertje aan, ook al heeft ze de gedaante van Vrouwe Fortuna.

Naschrift: zelfs op vakantie in Oost-Duitsland ontbrak Vrouwe Fortuna niet. Onderstaande gevelsteen troffen we aan in het aan de Elbe gelegen stadje Pirna. Veel geluk heeft de steen niet gebracht,  want bij de zoveelste overstroming van de rivier in juni 2013 liep het hele stadje onder water. In augustus waren zo ongeveer alle winkels nog gesloten omdat de eigenaren nog bezig waren de boel te drogen en schoon te maken.

DSC06471

Dit bericht is geplaatst in Nieuws. Bookmark de permalink.

Reacties zijn gesloten.