Vrouwe Fortuna in Gouda

In het Lon­dense veil­inghuis Christie’s  kwam op 3 juli 2013 een moral­is­tis­che Steengoedbor­deelscène van Jan Steen onder de hamer, getiteld “Soo gewonne, soo ver­teert” (zo gewon­nen, zo geron­nen) en geschilderd in 1660. Het tafer­eel zit barstensvol sub­tiele en min­der sub­tiele ver­wi­jzin­gen naar lust en betaalde liefde: volop oesters, het zwaard op een lege stoel en een – sterk op de schilder zelf gelijk­ende – man, die een vol glas kri­jgt aan­gereikt door een beval­lige jongedame, ter­wijl een oude kop­pelaarster hem iets influis­tert .  Erg bij­zon­der is een schilderij met dergelijke sym­bolen niet, want dergelijke ver­wi­jzin­gen komen veelvuldig voor op zeventiende-eeuwse gen­restukken. Toch moest het doek tussen de 8 en 11 miljoen euro opbren­gen. Wellicht heeft deze hoge prijs te maken met een bij­zon­der detail op de achter­grond. Het tafer­eel speelt zich namelijk af voor een man­shoge schouw van marmer, waar­boven een schilderij is te zien van een naakte vrouw met een zeil in haar hand. Zij bal­anceert op een wereld­bol met vleugels en een doo­d­shoofd ligt aan haar voeten, als sym­bool van het menselijk nood­lot. Op de achter­grond vaart rechts van haar een schip op kalme zee richt­ing hori­zon, ter­wijl aan haar andere zijde een boot schip­breuk lijdt. Het is over­duidelijk een alle­gorisch schilderij van Vrouwe For­tuna, die op een ‘los­bol’ het wankele even­wicht bewaart tussen for­tuin en misfortuin.

Vol­gens de cat­a­lo­gus van Christie’s heeft de schilder dit tafer­eel ontleend aan een gravure van Abra­ham Bosse in een archi­tec­tu­ur­boek uit 1641.  Toch heeft deze icono­grafie van

Drukkersmerk van Jasper Tournay

Drukkersmerk van Jasper Tournay

Vrouwe For­tuna een veel oud­ere geschiede­nis, zoals onder meer blijkt in Gouda. Het was Jasper Tour­nay, de meest pro­duc­tieve boek­drukker in die stad in de zeven­tiende eeuw, die deze afbeeld­ing reeds vanaf 1603 gebruikte als drukkersmerk in zijn uit­gaven. Hij ging deze beel­te­nis gebruiken nadat een eerste poging om in Gouda een drukkerij tot een economisch suc­ces te maken pijn­lijk was uit­gelopen op een fail­lisse­ment en hij als stads­drukker van Enkhuizen een nieuwe kans had gekre­gen. De afbeeld­ing van Vrouwe For­tuna in het drukkersmerk, dat hij ook na zijn terug­keer naar Gouda in 1608 veelvuldig gebruikte, heeft grote overeenkom­sten met het schouw­stuk uit het schilderij van Jan Steen, maar ver­schilt op details. Deze vrouw werpt haar hoofd niet wulps in de nek, maar staat fier rech­top. Het zeil houden bei­den op dezelfde wijze voor zich. Onder de voeten van de vrouw ont­breekt het doo­d­shoofd. Tegenslag wordt nu ook ver­beeldt door een schip­breuk op de linker achter­grond, maar voor­spoed wordt ter rechterz­i­jde van de vrouw ver­beeldt met een opgaande zon. Tour­nay liet geen mis­ver­stand bestaan over de achter­grond van zijn keus voor dit beeld­merk, want in een rand­schrift staat in het Latijn zijn hoop ver­meld dat het geluk terug­keert (Spero For­tu­nae regressum).

De beel­te­nis van Vrouwe For­tuna duikt drie jaar voor de dood van Tour­nay ook op een

Gevelsteen aan de Kleiweg

Gevel­steen aan de Kleiweg

andere manier op in Gouda. Op een gevel­steen met het jaar­tal 1632, die tegen­wo­ordig zit ingemet­seld in een winkel­pand aan de Klei­weg num­mer 35, is zij ook te zien. Opnieuw is zij weergegeven als een naakte vrouw, zij het dit keer wat onbe­holpen afge­beeld. Zij staat op een wereld­bol, die nu ongevleugeld is. De zee aan weer­sz­i­j­den is ruw, maar leeg. Het zeil houd zij boven en achter zich. De steen heeft mogelijk oor­spronke­lijk in een andere gevel gezeten, in een pandje aan de Nieuwe­haven dat “de For­tuin” heette en in 1698 werd afge­bro­ken. Of er enige relatie is met het door Tour­nay gebruikte drukkersmerk valt niet na te gaan.

Overi­gens is het drukkersmerk na het over­li­j­den van Tour­nay blijk­baar in han­den van andere boek­drukkers overge­gaan. Zo zien wij dat het in 1650 gebruikt wordt door een andere Goudse drukker, Willem van­der Hoeven, die een bedrijf had in de Peper­straat. Vijfen­twintig jaar later blijkt het beeld­merk in Ams­ter­dam te zijn beland, waar het opduikt in boeken van Jan Jansz van Waesbergen.

VanderHoeven3

thumb2_d5633314-38b6-11e4-8d0d-5c378f6a5441

 

 

 

 

 

 

 

Het fraaie drukkersmerk van Jasper Tour­nay heeft op deze manier nog lang zijn nut gehad voor boek­drukkers, die elk voor zich waarschi­jn­lijk ook de geluk­wens toepas­selijk acht­ten voor hun bedrijf.

Ook op andere wijzen is Vrouwe For­tuna in en rond Gouda afge­beeld als teken van hoop afbeelding-van-vrouwe-fortunaop voor­spoed. Zo werd zij in 1675 als pijpen­merk ingeschreven en komen wij haar beel­te­nis op diverse pijpenkop­pen tegen. Op een van de overgeleverde exem­plaren is aan beide zij­den van haar de tekst “zon­der for­tuyn gaat ‘t nie­mand wel”. Ook op een andere prod­uct van van aardew­erk dat veelvuldig in Gouda werd gepro­duceerd komen we Vrouwe For­tuna al in de zeven­tiende eeuw tegen.

 

 

vrouwefortuna-zeewezenmetdefortuin-historisch_museum_rotterdam-50

Op een in Rot­ter­dam gevon­den tegel staat zij op een wereld­bol die in een schelp ligt. Ook zij heeft een zeil in de han­den, dat zij voor haar langs houdt zodat de schaam­streek in elk geval bedekt is. Een nieuw ele­ment is, dat zij in zijwaartse richt­ing wordt voort­getrokken door een zeed­ier van onbestemde sig­natuur. Het lijkt erop dat hier­mee wordt weergegeven dat het geluk steeds weer het risico loopt uit de goede baan te raken

De oudst bek­ende afbeeld­ing van Vrouwe For­tuna in de regio Gouda is te vin­den in vrouwefortuna-oudewaterhetfortuynaaneen17eeeuwshuis-30-1Oude­wa­ter, notabene in ‘de Ark’, het geboorte­huis van de beroemde voorvechter van de vrije wil, de omstre­den Lei­dse hoogler­aar in de the­olo­gie Jacobus Arminius. Het betreft een bij­zon­dere fraaie, in zand­steen uit­ge­hakte afbeeld­ing in een nis, die uit de tweede helft van de zestiende eeuw stamt. De uitvo­er­ing is over­dadig. De vrouw is dit keer niet volledig naakt, maar er is een doek los­jes om haar mid­del  gedrapeerd. Het zeil dat zij omhoog houdt is aan de onderkant ver­sierd met rozen.  De half ontk­lede vrouw staat op een kale wereld­bol. Een zee is in geen velden of wegen te beken­nen, zelfs niet ver­beeld door een schelp.

$_84Vrouwe For­tuna heeft de ideeën van Arminius en zijn remon­strantse aan­hang­ers fortunavrouwe-25sept06_cropweliswaar in grote overvloed naar Gouda geblazen, waar ze lange tijd innig zijn omarmd door de over­grote meerder­heid van de bevolk­ing. Uitein­delijk kon ook de geluk­bren­gende vrouw zich op deze wankele basis niet staande houden en leden de Goudse remon­stran­ten onder dreig­ing van stad­houd­er­lijk geweld schip­breuk. Met hen ver­loor ook boek­drukker Jasper Tour­nay het geluk waar hij zo vurig op hoopte. Waaruit maar weer eens blijkt dat geluk altijd een onzekere toe­s­tand bli­jft. Daar helpt geen lieve­moed­ertje aan, ook al heeft ze de gedaante van Vrouwe Fortuna.

Naschrift: zelfs op vakantie in Oost-Duitsland ont­brak Vrouwe For­tuna niet. Onder­staande gevel­steen trof­fen we aan in het aan de Elbe gele­gen stadje Pirna. Veel geluk heeft de steen niet gebracht,  want bij de zoveel­ste over­stro­ming van de riv­ier in juni 2013 liep het hele stadje onder water. In augus­tus waren zo ongeveer alle winkels nog ges­loten omdat de eigenaren nog bezig waren de boel te dro­gen en schoon te maken.

DSC06471

Dit bericht is geplaatst in Nieuws. Bookmark de permalink.

Reacties zijn gesloten.