Blaartrekkend slechte aflevering over tolerantie in de Gouden Eeuw

Sinds enkele weken ver­toont de Ned­er­landse tele­visie een met veel tam­tam gep­re­sen­teerde serie over de Gouden Eeuw, gemaakt en gep­re­sen­teerd door Hans Hans Goedkoop Gouden EeuwGoekoop, bek­end van ‘Andere Tij­den’. Als verteller wan­delt hij in deze serie per­soon­lijk door de geschiede­nis, waar­bij hij op his­torische locaties spreekt met een keur aan his­torici, archivaris­sen en andere deskundi­gen in oude meuk. Soms leidt dit tot degelijke aflev­erin­gen, die een fraaie inkijk geven in het leven in de zeven­tiende eeuw, zoals de recent uit­ge­zon­den aflev­er­ing over de armen­zorg. Deze week stond de religieuze tol­er­antie cen­traal, die zo ken­merk­end zou zijn geweest voor de Repub­liek. Zelden heb ik daarover in zo’n kort tijds­bestek zoveel onzin horen verkondigen.

Dat de mak­ers de plank dit keer volledig miss­loe­gen was mede te danken aan de ‘deskun­dolo­gen’. Je vraagt je daar­bij af waarom een spe­cial­ist over de acht­tiende eeuw, Mijn­hardt, aan het woord wordt gelaten over de Bestandst­wisten tussen armini­a­nen en gomaris­ten. Zijn bew­er­ing dat gods­di­en­stige tegen­stellin­gen van ondergeschikt belang zouden zijn geweest in deze strijd, omdat het in de kern over een poli­tiek con­flict ging, toont dat de goede man vol­strekt geen benul heeft van de beteke­nis van religie in de Gouden Eeuw. De fel­heid waarmee zelfs de meest een­voudige burg­ers op trekschuiten, in kroe­gen en op mark­ten twist­ten over  een kern­vraag in hun bestaan – kan ik wel of niet iets doen om een plek in de hemel te kri­j­gen – laat zien waarom de emoties zo hoog opliepen.

Even ondeskundig was de her­haalde bew­er­ing dat de Ned­er­lan­den een staatskerk had­den. Judith Poll­mann, wel een erk­end expert op dit ter­rein, liet zich blijk­baar ver­lei­den om deze sim­plis­tis­che en onjuiste term te gebruiken in een streven het ver­haal te ver­sim­pe­len voor de leek. De gere­formeerde Kerk is nooit een staatskerk geweest, maar de enige offi­cieel door de over­heid toege­laten en bevoor­rechte kerk. Dat kerkge­bouwen in de zeven­tiende eeuw pub­liek bezit bleven en alleen ad pios usus (voor vroom gebruik) beschik­baar wer­den gesteld aan de gere­formeer­den, ont­ging de mak­ers van het pro­gramma eve­neens. Zon­der deze ken­nis is ook moeil­ijk te begri­jpen dat doops­gezin­den en rooms-katholieken in deze kerken begraven wer­den, en dat dit geen gere­formeerde begrafenis­sen waren.

Dat Dirck Vol­ck­ertz Coorn­hert niet genoemd werd in deze aflev­er­ing is ook onbe­gri­jpelijk. In plaats daar­van werd de dichter Joost van­den Von­del ten tonele gevo­erd als per­son­i­fi­catie van religieuze tol­er­antie. Diens hagiograaf Piet Calis kreeg ruim de kans om zijn ‘held’ als zodanig te pro­jecteren, niet gehin­derd door  ken­nis over de religieuze ver­houdin­gen in die dagen. Zijn bew­er­ing dat Von­del uit­gerek­end terug­keerde naar de kerk die pre­tendeerde de absolute waarheid in pacht te hebben gaat voor­bij aan het gegeven dat natu­urlijk elke kerk zich de ware kerk noemde; dat begrepen zelfs de gere­formeer­den. De gere­formeerde syn­ode van Zuid-Holland keerde zich in 1596 tegen een voors­tel van een van de leden om andere kerken te ver­bieden zich nog langer te afficheren als de ware kerk, met als argu­ment dat kerken moeil­ijk ged­won­gen kon­den wor­den zichzelf als ‘valsche kerck’  te betite­len. Jam­mer dat de mak­ers van de Gouden Eeuw veel min­der realiteit­szin aan de dag leggen dan deze zestiende-eeuwers.

Dit bericht is geplaatst in Nieuws. Bookmark de permalink.

8 Reacties op Blaartrekkend slechte aflevering over tolerantie in de Gouden Eeuw

  1. Gerrit Gerritszoon schreef:

    Waerde hr. Abels,

    In de eerste plaats wil ik ook u feliciteren, hoewel nog ner­gens genoemd in de media, met uw derde plaats bij de Jan Kompagnieprijs…naast de eerste prijs voor de Oude Begraaf­plaats hier in Gouda.

    Verder heb ik uit­er­aard Dirck Volk­ert­szoon Coorn­hert niet per­soon­lijk gek­end, hij was immers van na mijn tijd, maar ook ik heb hem gemist bij de “Gouden eeuw” en onder­schrijf uw stelling in het bovengeschrevene. En mocht u meer “heden­daagse com­mentaren van mijn hand willen lezen: op Twit­ter onder de naam @ErasmusDesideri

    Hoogach­t­end,

  2. ignaz matthey schreef:

    Raar hoor, al dat gesteiger wan­neer de gere­formeerde religie als ‘staatskerk’ wordt aange­duid. Alsof er een patent op de defin­i­tie van dat begrip zou bestaan! Niet-gereformeerden waren van alle over­hei­ds­func­ties uit­ges­loten, tot suffe baan­t­jes als stad­sturf­drager toe. Is het dan zo gek om van een ‘staatskerk’ te spreken? Ik vond het ver­fris­send dat een autoriteit als prof. Judith Poll­man niet de ver­hul­lende, om niet te zeggen bescheten term ‘bevoor­rechte kerk’ gebruikte maar gewoon het beestje bij de naam noemde.

  3. Paul Abels schreef:

    Een staatskerk impliceert dat de staat voor de burg­ers de religie bepaalt, zoals dat gebeurde in Scan­di­navië en som­mige Duitse deel­staten. Het bij­zon­dere van de Ned­er­landse kerkgeschiede­nis is nu juist dat dat hier niet gebeurde.

  4. ignaz matthey schreef:

    Hoezo impliceert, wie maakt dat uit? Het cuius regio, eius reli­gio is de staatskerk in zijn meest extreme vorm. De Repub­liek kende een lichtere variant.

  5. ignaz matthey schreef:

    Waarom is er trouwens zo lang op gehamerd dat er in de Repub­liek geen sprake was van een staatskerk? Omdat een op religie dis­crim­inerende over­heid niet past in het gekoes­terde zelf­beeld van een tol­er­ante natie?

  6. ignaz matthey schreef:

    Waarom is er trouwens zo lang op gehamerd dat er in de Repub­liek geen sprake was van een staatskerk? Omdat een op religie dis­crim­inerende over­heid niet past in het gekoes­terde zelf­beeld van een tol­er­ante natie?

  7. Paul Abels schreef:

    Ik ben het met u eens dat de geschied­schri­jv­ing met terug­w­erk­ende kracht graag het verleden kneedt naar eigen believen, zoals in de gewraakte aflev­er­ing over de tol­er­antie. De mythe dat Ams­ter­dam de bak­er­mat van tol­er­antie zou zijn is onu­itroeibaar, ter­wijl Gouda daad­w­erke­lijk de kraamkamer van de vri­jzin­nigheid was. Wat u overi­gens een milde vorm van staatskerk noemt, noem ik de enige offi­cieel toege­laten en door de over­heid bevoor­rechte kerk. Dat doet meer recht aan wat deze min­der­hei­dskerk in de kern altijd is geweest.

  8. ignaz matthey schreef:

    Die veel geprezen tol­er­antie kwam voor­namelijk voort uit prag­ma­tisme en wel­be­grepen eigen­be­lang. Prin­cip­iële verdedi­gers van de ver­draagza­amheid, zoals Coorn­hert, had­den betrekke­lijk weinig invloed. Ik vraag me overi­gens af hoe het er feit­elijk aan toeg­ing in de Duitse staten waar de religie van over­hei­dswege dwin­gend werd voorgeschreven. De soep zal daar niet zo heet zijn gegeten als ze werd opge­di­end. Sterker: ik zou me kun­nen voorstellen dat dis­senters daar wél tot over­hei­d­sambten zijn toege­laten (bijvoor­beeld omdat de land­sheer tegen beter weten in vasthield aan de fic­tie dat alle onder­da­nen dezelfde religie bele­den). Hoe dan ook, op de uit­zon­der­lijkheid van de tol­er­antie in de Repub­liek valt wel het een en ander af te dingen.