Paul H.A.M. Abels

Dit jaar is het op de kop af driehon­derd jaar gele­den dat pas­toor Ignatius Walvis de pen neer­legde, waarmee hij zijn Goud­sche en andere daar­toe dienende katolijke kerk-zaaken schreef. Jaren­lang had hij in zijn studeerkamer in de sta­tie Johannes Bap­tist aan de Hoge Gouwe archivalia uit­ge­plozen en op basis daar­van de lot­gevallen van de Goudse katholieke priesters vanaf de Refor­matie beschreven. Met dit mon­niken­werk wilde hij aan­to­nen dat hij en zijn seculiere ambtgenoten steeds zorg had­den gedra­gen voor de con­tin­uïteit in de ziel­zorg. Dat Rome de Hol­landse kerkprovin­cie had aangewezen als missiege­bied en daarmee diverse orden (jezuïeten, fran­cis­ca­nen of min­der­broed­ers) ruimte bood om er ook ziel­zorg te ver­lenen, was Walvis een doorn in het oog. De paters waren er naar zijn oordeel slechts op uit zoveel mogelijk zielt­jes — en daarmee inkom­sten — af te pakken van de pas­toors, om het geld ver­vol­gens linea recta door te sluizen naar de ordelei­d­ing in de Zuidelijke Ned­er­lan­den. Het geestelijk welz­ijn van de gelovi­gen in de sta­ties (parochies) stond daar­bij vol­gens Walvis bij de paters op de tweede plaats, reden waarom nauwelijks eisen wer­den gesteld aan de gelovi­gen. Het con­flict tussen de pas­toors aan de ene kant en de door Rome ges­te­unde paters liep aan het begin van de acht­tiende eeuw zo hoog op, dat het uitein­delijk tot een scheur­ing kwam. Walvis zou uitein­delijk ook breken met Rome, waarmee hij aan de wieg heeft ges­taan van de tot op van­daag bestaande Oud-Katholieke parochie in Gouda.

Zijn man­u­script over de Goudse kerkza­ken was zijn hoofd­w­erk en bedoeld als ver­weer­schrift. Toch werd het na afrond­ing in 1712 nooit in druk uit­gegeven. Dat gebeurde wel met een bijpro-duct van zijn noeste navorsin­gen. Twee jaar later, nog net voor zijn dood op 6 mei 1714, ver­scheen van zijn hand de eerste Goudse stads­geschiede­nis. Het kerk­con­flict van zijn dagen moest hij daar­bij noodged­won­gen buiten beschouwing laten, eve­nals de meeste lot­gevallen van zijn geloof­sgenoten na de Refor­matie, aangezien hij over­hei­d­scen­suur moest ver­mi­j­den in een tijd dat de gere­formeerde kerk de enig offi­cieel door de over­heid toege­laten en bevoor­rechte kerk was en de katholieken naar het achter­erf ver­ban­nen waren.

In de vorige eeuw zijn eerste voorzichtige pogin­gen gedaan om de Goudse kerkza­ken van Walvis alsnog in druk te laten ver­schi­j­nen. Pas­toor F. Smit begon met een tran­scrip­tie, maar zijn werk bleef door zijn plot­selinge over­li­j­den verre van voltooid. Daarna gold het man­u­script een tijd­lang als ver­mist, tot het in de jaren ’ 90 weer opdook in het archief van de Oud-Katholieke Kerk in Amers­foort. De over twee boek­ban­den verdeelde aan­tekenin­gen van Walvis keer­den daarna weer naar Gouda terug, waar Jan Halle­beek en Mar­tin Par­men­tier de idee opvat­ten om een nieuwe poging tot tran­scrip­tie te onderne­men. Voor die enorme klus zochten zij onder­s­te­un­ing, die zij von­den in de Goudse kerkhis­tori­cus Paul Abels en Dick Schoon, inmid­dels Oud-Katholieke biss­chop van Haar­lem. Par­men­tier moest helaas door ziekte afhaken, ter­wijl Halle­beek en Schoon door nieuwe werkza­amhe­den ook min­der tijd over­hielden voor het project. Een besluit om de voor Gouda rel­e­vante Lati­jnse pas­sages te ver­talen in heden­daags Ned­er­lands zorgde voor nieuwe vertraging.

Toch lijkt voltooi­ing van het Walvis-project nu zeer dicht­bij. Met hulp van Aviva Bois­se­vain, Steven Leefers en Ger­ben Schoon­eveldt van het Ned­er­lands Genootschap voor Pale­ografie zijn de laat­ste ‘pluk­jes’  Latijn ver­taald. Nu dit werk gereed is, wordt het geheel per­sklaar gemaakt wor­den. De inlei­d­ing en alle bijla­gen zijn immers ook al gereed. Van­daar dat alle betrokke­nen nu voorzichtig de hoop begin­nen te koesteren dat de katholieke Walvis nog pre­cies in dit driehon­derd­ste kroon­jaar gep­re­sen­teerd kan wor­den (wordt vervolgd)

Het jaar 2011 blijkt een bij­zon­der slecht jaar te zijn voor his­torici. Nadat eerder al mijn kerkhis­torische inspi­ra­tor prof. Dr. A.Th. van Deursen over­leed en ook een van mijn com­pagnons in de Goudse geschied­schri­jv­ing, Jan Kom­pag­nie, ontv­ing ik nu het droeve bericht dat op 11 decem­ber 2011 in zijn woon­plaats Wagenin­gen dr. Henk ten Boom is overleden. Hoewel Ten Boom al 87 jaar was, is hij tot het laatst actief gebleven als his­tori­cus. Nog maar nauwelijk een week gele­den bood hij mij een artikel van zijn hand aan voor plaats­ing in het Tijd­schrift voor Ned­er­landse Kerkgeschiede­nis. In het tele­foonge­sprek dat wij naar aan­lei­d­ing hier­van voer­den heb ik hem nog het com­pli­ment gegeven dat zijn stem klonk als die van een jonge god. Lachend antwo­ordde hij daarop dat het weliswaar goed met hem ging, maar dat hij ’s mor­gens wel moeite had om op gang te komen.  Hij benadrukte dat het betr­e­f­fende artikel echt het laat­ste van zijn hand zou zijn, maar dat had hij mij ook bij zijn vorige artike­len al verzek­erd. Ik kon toen dus niet bevroe­den dat hij dit keer wel gelijk had en dat dit ons laat­ste van vele tele­foonge­spreken zou zijn.

Mijn eerste ont­moet­ing met Ten Boom, een voor­ma­lig predikant in de Ned­er­landse Her­vor­mde Kerk die zich later spe­cialiseerde in het vak van archivaris en char­ter­meester werd in Rot­ter­dam, vond plaats in 1987. In zijn statige won­ing aan de Spoorsin­gel in Rot­ter­dam, legde hij toen net de laat­ste hand aan zijn proef­schrift over de Refor­matie in Rot­ter­dam. Samen met mijn co-promovendus Ton Wouters zocht ik hem toen op om ideeën op te doen voor ons eigen onder­zoek naar de Refor­matie in het nabi­jgele­gen Delft en Delfland. Van meet af aan maakte hij indruk op ons door zijn rustige uit­stral­ing en zijn beschaafde maar zeer gepas­sioneerde manier van spreken over ons vak.

Twee jaar later raakte ik betrokken bij een ini­ti­atief dat Ten Boom samen met een andere archivaris, Jan van Booma, nam tot opricht­ing van een Verenig­ing voor Ned­er­landse Kerkgeschiede­nis (VNK). Dergelijke niet-confessioneel gebon­den verenigin­gen beston­den al in veel Duitse ‘län­der’ en de Duits ‘ange­hauchte’ Van Booma vond het de hoog­ste tijd dat er een Ned­er­landse equiv­a­lent zou komen. Waar hij de diplo­matieke gaven ont­beerde om dit project suc­cesvol vond de grond te tillen, wist hij in Henk ten Boom een mede­stander te vin­den die dat wel voor elkaar wist te bren­gen. Op 22 april 1989 vond de opricht­ingsver­gader­ing plaats in de Goudse Sint-Janskerk, in aan­wezigheid van 220 kerkhis­torisch geïn­ter­esseer­den. Bin­nen het bestuur dat toen aantrad was het voor iedereen vanzelf­sprek­end, dat Ten Boom de eerste voorzit­ter zou worden.

Henk ten Boom (r.) en Jan van Booma (l.), ini­ti­atiefne­mers tot de opricht­ing van de VNK, tij­dens een pro­motiediner in 1994. In het mid­den Henks vrouw Joke Ten Boom-Spijkerboer.

Op de voor hem ken­merk­ende char­mante wijze wist Henk ten Boom de VNK in de eerste jaren van haar bestaan een geheel eigen plek te geven in het (kerk)historische veld. Op kerkhis­torische dagen in onder­meer Gronin­gen en Mid­del­burg wist hij tal van liefheb­bers van de Ned­er­landse kerkgeschiede­nis te inter­esseren voor de verenig­ing en onder zijn lei­d­ing ver­sch­enen enkele fraaie artike­len­bun­dels. Ook kreeg de verenig­ing een eigen blad, waarin Ten Boom zich eve­neens roerde, bijvoor­beeld met bij­dra­gen aan een fun­da­mentele dis­cussie over het bestaan­srecht van kerkgeschiede­nis als aparte discipline.

Ten Boom nam geen afscheid van het bestuur zon­der te zor­gen voor een uit­stek­ende opvol­ger, die hij vond in de doops­gezinde prof.dr. Sjouke Vool­stra. Het bestuur dankte hem voor al zijn inspan­nin­gen met het ere­lid­maatschap van de verenig­ing. Ook nadien bleef hij altijd zeer betrokken bij het wel en wee van de VNK. Hij was een vaste bezoeker van con­gressen en ver­gaderin­gen van de verenig­ing en pub­liceerde van tijd tot tijd nog kleine par­elt­jes van zijn kerkhis­torisch onder­zoek in het verenig­ings­blad. Ik denk met dankbaarheid terug aan onze samen­werk­ing en goede con­tacten en zal hem zeer mis­sen bij VNK-activiteiten.

Her­man Her­bers mag beschouwd wor­den als de grond­leg­ger van de Goudse Refor­matie. De heer C. Plaizier uit Stol­wijk schreef een boek over deze bij­zon­dere dom­i­nee, dat werd uit­gegeven door de His­torische Verenig­ing die Goude. Daarmee heeft deze bij­zon­dere voor­ganger uit de Sint-Janskerk na vier eeuwen ein­delijk de biografie die hij verdient.

Kees Plaizier vol­gde de cur­sus Goudolo­gie (ver­zorgd door het His­torisch Plat­form, waar die Goude deel van uit­maakt) en raakte daar­bij in de ban van de figuur Her­bers. Docent Goudolo­gie en kerkhis­tori­cus dr Paul Abels gaf tij­dens een lez­ing aan dat er ten onrechte nog geen biografie over Her­man Her­bers was ver­sch­enen en dat zette Kees Plaizier aan het werk. Hij gaf Her­bers het gezicht dat er nog niet was, want er is geen portret van de dom­i­nee bewaard gebleven. In nauwe samen­werk­ing met het stads­bestuur zorgdeHer­bers in het begin van de 17de eeuw voor een mild geestelijk kli­maat in de stad, dat grote ruimte bood voor het indi­vidu­ele geweten. Gouda werd zo de kraamkamer van de vri­jzin­nigheid of – zoals fel-gereformeerde tegen­standers van Her­bers het noemde – het ket­ternest van Hol­land. De ideeën van Her­bers vor­m­den zelfs de basis voor een eigen Goudse cat­e­chis­mus, door zijn vijan­den smal­end aange­duid als een schoen die iedereen past.

De uit de Achter­hoek afkom­stige predikant werd tot priester opgeleid in een cis­ter­ciënzer klooster, geleid door een prior met sym­pa­thie voor de her­vorm­ings­be­weg­ing. Hij was achtereen­vol­gens priester in Win­ter­swijk, ‘prediker naar de nieuwe wijze’ in Bocholt en luthers predikant in Wezel. In 1577 werd hij predikant van de Gere­formeerde Kerk in Dor­drecht. Deze kerk ontwikkelde zich tot een ortho­doxe geloof­s­ge­meen­schap met hoge drem­pels voor het lid­maatschap. Her­bers werd al snel beschouwd als een dis­senter, wat lei­dde tot zijn ontslag in 1582. Hij werd met open armen in Gouda ont­van­gen, omdat hij hier werd gezien als een gematigd predikant, die – in tegen­stelling tot de ‘scherp­sli­jpers’ – goed paste bij de eras­mi­aanse gezind­heid van de stads­bestu­ur­ders en hun streven naar vrede en een brede volkskerk. Het werk Beken­tenisse des Gheloofs, waarin Her­bers zich verzette tegen beschuldigin­gen van onrechtzin­nigheid, vormt het hart van deze pub­li­catie. Er blijkt een mystieke geloofs­belev­ing uit, die door de kerk als een bedreig­ing voor haar gezag werd beschouwd. Her­bers vol­gde vri­j­moedig zijn eigen weg, ges­te­und door het Gouds stads­bestuur. In zijn per­soon komen zowel de vri­jhei­ds­drang van de remon­stran­ten als de bevin­delijkheid van de Nadere Refor­matie samen. Deze unieke com­bi­natie beves­tigt zijn beteke­nis voor de Ned­er­landse kerkgeschiedenis.

Het boek over dom­i­nee Her­man Her­bers is te koop via die Goude en kost € 22,50 voor leden van de verenig­ing (niet-leden betalen € 25,00).

His­torisch Ned­er­land heeft van­daag, 21 novem­ber, opnieuw afscheid moeten nemen van een kleur­rijk his­tori­cus. Op 80-jarige leeftijd over­leed in een ver­zorg­ing­ste­huis in Oegst­geest prof. dr. A. Th. [Arie] van Deursen, emi­nent ken­ner van de zeven­tiende eeuw. Met zijn baan­brek­ende werk Bavia­nen en Slijkgeuzen. Kerk en kerkvolk ten tijde van Mau­rits en Old­en­barn­evelt legde hij in 1974 de grond­slag voor een vernieuwende kerkgeschied­schri­jv­ing van de vroeg­mod­erne tijd. Sinds de ver­schi­jn­ing van dit werk waren het niet langer de the­olo­gen, die hun stem­pel druk­ten op de bestud­er­ing van refor­matie en con­trar­efor­matie, maar werd deze rol overgenomen door soci­aal ‘ange­hauchte’ his­torici. Ook voor de schri­jver dezes, die zijn studie geschiede­nis in 1976 in Nijmegen begon, was genoemde studie een belang-rijke inspi­ratiebron om zich te storten op deze the­matiek. Veelzeggend voor de enorme invloed die Bavia­nen en Slijkgeuzen was, dat daarmee zelfs aan de Rooms-Katholieke Uni­ver­siteit de aan­dacht werd gewekt voor de geschiede­nis van de vroege refor­matie. Onder de stu­den­ten van prof. dr. Mattheu Spiertz maakte Van Deursen ook daar school, wat lei­dde tot een hele reeks scrip­ties en dis­ser­taties over deze thematiek.

Het unieke van Van Deursen was, dat hij met zijn bestud­er­ing van kerken­raad­s­acta en clas­si­cale pro­to­collen terug­ging tot de basis van de kerkge­meen­schap­pen en zo het geloof­sleven van de ‘kleine man’ uit de duis­ter­nis van de geschiede­nis opdiepte. Nooit ver­borg hij daar­bij zijn eigen rotsvaste over­tuig­ing dat de pre­ciezen in de vroege zeven­tiende eeuw het gelijk aan hun zijde had­den. Maar apolo­getisch werd zijn ver­haal nooit, mede dankzij een vlotte pen en een magis­trale onderkoelde humor. Met deze zeldzame com­bi­natie trok hij een breed lez­er­spub­liek, ook buiten de eigen vak– en geloof­skring. Dat bleek voor het eerst, toen hij het vele archief­ma­te­ri­aal dat hij voor Bavia­nen en Slijkgeuzen had verza­meld, gebruikte voor een serie van vier boek­jes over het alledaagse leven in de zeven­tiende eeuw, ver­sch­enen onder de prachtige titel Het kop­ergeld van de Gouden Eeuw.

Door zijn in humor en rel­a­tiver­ing ver­pakte prin­cip­iële opstelling werd Van Deursen op zeker moment enigszins ver­heven tot een ‘cult­figuur’ onder intel­lectue­len van uiteen­lopende schnitt. Met name rond de ver­schi­jn­ing van zijn dorps­geschiede­nis over het zeventiende-eeuwse Graft was zijn roem wijd­ver­breid en sprak hij volle zalen en kerken toe over de vroege gere­formeerde kerkgeschiede­nis in de Ned­er­lan­den. Zijn oog voor detail en voor de belev­ingswereld van de ‘gewone man’ leed er niet onder, getu­ige zijn laat­ste werk over het kerkvolk in Katwijk dat nog onlangs verscheen.

Hoewel een van mijn belan­grijk­ste inspi­ra­toren, bleef er altijd een diepe kloof gapen tussen zijn en mijn geschiedop­vat­ting. In zijn recen­sie van mijn proef­schrift over de Refor­matie in Delft en Delfland, dat ik in 1994 samen met Ton Wouters verdedigde, gaf hij met de voor hem ken­merk­ende onderkoelde humor aan, dat onze afs­tandelijke benader­ing en tech­nis­che analyse van de vroege kerk bepaald niet de zijne was. Maar het was ons vol­ste recht om zo met de geschiede­nis om te gaan. Ik zal deze erken­ning van een van mijn leer­meesters tot in lengte van dagen koesteren.

Ter­wijl de wereld steeds kleiner en stiller werd door de mist, is  Jan Kom­pag­nie op zondag 20 novem­ber overleden. Een onge­neeslijke ziekte heeft ver­hin­derd dat deze in 1947 geboren Goudse his­tori­cus en archivaris zijn arbei­dzame leven bij het Nation­aal Archief wegens het bereiken van de pen­sio­en­gerechtigde leeftijd heeft kun­nen inruilen voor een ongetwi­jfeld even actief leven als his­torisch onder­zoeker. Jan was een archivaris van het steeds zeldza­mer wor­dende soort, die zijn ken­nis van de archieven wist aan te wen­den ten beho­eve van een groot aan­tal belang­wekkende his­torische pub­li­caties. Zo schreef hij ver­schil­lende hoofd­stukken voor de in 2002 ver­sch­enen Goudse stads­geschiede­nis en schreef hij boeken en artike­len over het social­isme, bor­de­len in de negen­tiende eeuw en de Tweede Werel­door­log. Een van de belang­wekkend­ste stud­ies van zijn hand ver­scheen in 2009 en han­delt over ‘De schrik van Gouda’, de oor­logsmis­dadi­ger Han Blavert. Jan was ook jaren­lang bestu­urslid van His­torische Verenig­ing ’ Die Goude’ en hoofd-redacteur van het verenig­ings­blad ‘Tidinge van die Goude’. Ook was hij, met zijn uit duizen­den herken­bare stemgeluid, docent voor de leer­gang Goudolo­gie van het His­torisch Plat­form Gouda. His­torisch Gouda zal hem dan ook zeer mis­sen, maar dat valt volledig in het niet bij het gemis dat zijn vrouw, dochters, schoonzoons en kleinkinderen zullen voelen.

His­torische Verenig­ing Die Goude, voorheen bek­end onder de eerbied­waardige naam ‘Oud­hei­d­kundige Kring’ , houdt op 26 novem­ber haar jaar­lijkse boeken­markt. De leden kun­nen daar niet alleen oude bun­dels en aflev­erin­gen van het verenig­ings­blad ’ Tidinge van die Goude’  aan­schaf­fen, maar ook enkele nieuwe werken over de geschiede­nis van Gouda. Onlangs ver­scheen de studie van Marieke Abels over religieuze vrouwen (klop­jes), met een opmerke­lijk nieuwe blik op dit (kerk)historische fenomeen.

Tij­dens de boeken­markt zal ook de fonkel­nieuwe bun­del over het leven van de markante Goudse predikant Her­man Her­bers voor het eerst te koop zijn. (zie hieronder).

De oud-katholieke parochie van Joannes Bap­tist in Gouda heeft in haar bezit een prachtig gebor­du­urde koorkap, die eind 15de eeuw gemaakt werd en oor­spronke­lijk deel uit­maakte van de col­lec­tie litur­gis­che gewaden van de voor-reformatorische Sint-Janskerk in deze stad. Op de koorkap is een scène afge­beeld waarin Jezus, verkleed als een tuin­man, Maria Mag­dalena ont­moet (zie bericht hieron­der over de cur­susGoudolo­gie). Bij een bezoek aan het stadsmu­seum van Edam (om de ten­toon­stelling over de Edamse lib­rije te bewon­deren) ont­dekte ik dat ook uit de litur­gis­che gewaden­col­lec­tie van de voor-reformatorische St.-Nicolaasparochie in deze Noord-Hollandse stad een gewaad bewaard is gebleven met dezelfde the­matiek. Op een kazuifel uit de peri­ode 1500–1525 is ook een tuinierende Jezus gebor­du­urd, die Maria Mag­dalena in zijn hof ont­moet. De gelijke­nis tussen beide tafer­e­len is opval­lend. Wellicht was het dus een ‘mod­e­trend’ aan het begin van de 15de eeuw. Miss­chien weet iemand of dezelfde the­matiek ook voorkomt op schilder­i­jen uit die tijd?

Zuster There­sia Saers, die onder­zoek doet naar de devotie rond Maria Mag­dalena, stu­urde mij twee fraaie schilder­i­jen met het­zelfde thema. De afbeeldin­gen zijn een ver­wi­jz­ing naar Joh. 20: 14–18. Een andere lezer van deze site wees mij op een tegeltje met dezelfde scène.

In het Volk­skrant Mag­a­zine maakt Theo Aude­naerd, hoofd van de fotoredac­tie, al geruime tijd furore met het selecteren en toelichten van bij­zon­dere foto’s. Het zijn foto’s die — hoewel een momen­top­name — een heel ver­haal vertellen aan de beschouwer. Hij leert de lez­ers kijken naar bij­zon­dere fotografis­che details. Deze details zeggen iets over de achter­grond, sfeer of omstandighe­den van de gebeurte­nis die op de gevoelige plaat is vast­gelegd. Soms stuit je als kran­ten­lezer ook zelf op zo’n foto, die in een oogop­slag soms meer zegt dan een vuist­dik boek. Zo’n foto, gemaakt door Bram Gebuys, trof ik van­daag aan in de Groene Hart edi­tie van het Alge­meen Dag­blad, bij een artikel van Anne Kom­pag­nie waarin zij ver­slag doet van een tax­atiemid­dag van anti­quaar en veil­ing­meester Arie Molendijk.

Aan de ruwe eiken­houten tafel zit de tax­a­teur met een oud boek rech­top in de hand voor zich. Anders dan menig ander han­de­laar in oude boeken is hij keurig gek­leed. Hij draagt een donker kos­tuum met vest, dat tegen­wo­ordig alleen nog gedra­gen wordt door min­is­ter Piet Hein Don­ner en de gemid­delde gere­formeerde oud­er­ling. Omdat de tax­atie over­duidelijk in een refor­ma­torische kerk plaatsvindt — we herken­nen de Goudse Sint-Jan — detoneert zijn kled­ing niet. Dat geldt ook voor zijn gezicht­suit­drukking, waarin bedachtza­amheid en zake­lijke cal­cu­latie verenigd zijn. Tegen­over hem zit een statige dame, die door haardracht, bril en gri­jze kled­ing vol­doet aan alle ken­merken van een vrouwelijk lid­maat van de gere­formeerde gemeente. Haar gezicht­suit­drukking is verwacht­ingsvol, maar lijkt al plaats te maken voor teleurstelling. De waarde van de door haar — waarschi­jn­lijk in de fiet­stas — meege­brachte boeken ligt lager dan zij altijd stiekem heeft gehoopt. De boeken die voor haar op tafel liggen ogen negentiende-eeuws en zullen daarmee waarschi­jn­lijk geen hoge tax­atiebedra­gen oplev­eren. Vooraan op de tafel is de porte­mon­naie van de han­de­laar herken­baar, met een openges­la­gen briefje van 5 euro. Uit het bor­dje dat ervoor op tafel ligt valt af te lei­den dat het geld­bil­jet hoogst­waarschi­jn­lijk door de vrouw aan de tax­a­teur moest wor­den gegeven om van hem te horen dat de boeken van weinig waarde zijn. De twee plas­tic bek­ert­jes en de waterkan op tafel benadrukken de spreek­wo­ordelijke calvin­is­tis­che zuinigheid die deze foto uit­drukt. De kerk als locatie op de achter­grond ver­sterkt het gere­formeerde karak­ter van het tafer­eel. Rest alleen de vraag hoe gere­formeer­den deze vorm van han­deldri­jven in de tem­pel op bij­belse gron­den kun­nen verantwoorden…

Vanaf 5 sep­tem­ber zendt Gouwes­tad TV in de serie over de Goudse canon het ven­ster uit over de human­ist en vri­j­denker Dirck Volk­ert­szoon Coorn­hert. In deze aflev­er­ing, die drie keer per dag wordt uit­ge­zon­den, wor­den de achter­grond en beteke­nis van zijn per­soon toegelicht door Paul Abels. Ook is een over­tu­igend door de acteurs gespeeld twist­ge­sprek tussen Coorn­hert en Jus­tus Lip­sius te zien, waarover hieron­der meer is te lezen. De uitzend­ing is vanaf 12 sep­tem­ber ook via inter­net te zien op de web­site van Gouwes­tad: http://www.gouwestad.nl/index.php/archief

Een week later is de aflev­er­ing over de Goudse pas­toor en stads­geschied­schri­jver Ignatius Walvis te zien, opgenomen in de kerk en pas­to­rie van de Oud-Katholieke Kerk Johannes Bap­tist aan de Hoge Gouwe. Het toneel­stuk bestaat dan uit een monoloog van een klopje, een onge­huwde vrouw die geen geestelijk leven wilde lei­den onder bescherming van een biechtvader.

Ter­wijl de Nationale Syn­ode in Dor­drecht op het punt van begin­nen stond, zette de par­ti­c­uliere syn­ode van Zuid-Holland een opmerke­lijke stap om vooruit­lopend op de uitkomst van de lan­delijke kerkver­gader­ing alvast een begin te maken met de zuiv­er­ing van het eigen predikan­tenbe­stand. Evan­gelie­di­en­aren die zich had­den laten ken­nen als remon­strants of die ander­szins ver­dacht wer­den van het­ero­doxe opvat­tin­gen, dien­den zich te ver­ant­wo­or­den voor een rondtrekkende ‘kerke­lijke recht­bank’, bestaande uit vijf gede­puteer­den van de syn­ode  en drie gede­puteer­den namens de Staten van Hol­land en West-Friesland.  De vijf kerke­lijke gede­puteer­den verte­gen­wo­ordig­den de classes van Dor­drecht (ds. Abra­ham Muusholius), Delft (ds. Mar­t­i­nus Nico­lai), Schieland (ds. Michael Hogius), Gor­inchem (ds. Hugo Bei­jerus) en Breda (ds. Edsar­dus Fred­er­i­cus Auri­canus). De drie poli­tieke gede­puteer­den waren Adri­aen Claesz. Mutius, vroed­schap te Delft, Gode­fridus Goed­eredius, vroed­schap te Rot­ter­dam en Sebas­ti­aen Bolle­man, burge­meester in Schiedam.

De opdracht voor dit gezelschap was om predikan­ten aan te wijzen die onwet­tig in hun dienst waren gekomen, “met hare las­terin­gen tegen de leere der ker­cken erg­ernissen had­den gegeven” of zich onstichtelijk had­den gedra­gen. Daar­bij ging het vooral om predikan­ten die geweigerd had­den ter syn­ode te ver­schi­j­nen. De gede­puteer­den mochten met deze man­nen han­de­len met het­zelfde gezag als de syn­ode zelf. Als hun gezag in twi­jfel zou wor­den getrokken, mochten zij zich beroepen op de Nationale Syn­ode. [Acta Syn­ode Zuid-Holland, art. LIX].

Het optre­den van deze ‘kerke­lijke recht­bank’, die par­al­lel aan de Dordtse syn­ode opereerde en belan­grijke zuiv­erin­gen door­vo­erde, is in de geschied­schri­jv­ing tot op heden nauwelijks belicht. Dr. A.Ph.F. (Ton) Wouters, die in 1994 pro­moveerde op de Refor­matie in Delft en Delfland, was van plan het dossier hierover in het zoge­heten Oud Syn­odaal Archief inten­sief te bestud­eren en een uit­ge­breide studie te wij­den aan dit onbek­end facet uit de Ned­er­landse kerkgeschiede­nis. Zijn onti­jdige over­li­j­den, op 50-jarige leeftijd, ver­hin­derde dit. Om recht te doen aan het vele werk dat hij voor dit onder­zoek al heeft gedaan en meer bek­end­heid te geven aan deze ‘recht­bank’, wordt de getran­scribeerde samen­vat­ting (“Som­mier ver­hael”, OSA, Fris, nr. 547) op deze web­site ontsloten voor breder gebruik. Het omvan­grijke dossier telt echter ook nog hon­der­den bijla­gen, doch deze zal de geïn­ter­esseerde onder­zoeker zelf in het archief moeten raad­ple­gen (OSA, Fris, nr. 526).

Zie onder BRONNEN